پایگاه پرچم های سیاه | آخرین اخبار ایران و جهان / مناسبت ها / شناخت زمینه ها وعلل صلح امام حسن(علیه السلام)

نويسنده:علامه شهید شهيد مطهرى(رحمت الله علیه)
به طور كلى و هم تاريخ اسلام نشان مى دهد - كه براى امام و پيشواى مسلمين , در يك شرايط خاصى جايز است - و احيانا لازم و واجب است - كه قرار داد صلح امضاء كند , همچنانكه پيغمبر اكرم رسما اين كار را در موارد مختلف انجام داد , هم با اهل كتاب در يك مواقع معينى قرار داد صلح امضا كرد و هم حتى با مشركين قرار داد صلح امضا كرد , و در مواقعى هم البته مى جنگيد . و بعد , از فقه اسلامى كلياتى ذكر كردم و به اصطلاح استحسان عقلى عرض كرديم كه اين مطلب معقول نيست كه بگوييم يك دين يا يك سيستم ( هر چه مى خواهيد اسمش را بگذاريد ) اگر قانون جنگ را مجاز مى داند معنايش اين است كه آن را در تمام شرايط لازم مى داند و در هيچ شرايطى صلح و به اصطلاح همزيستى يعنى متاركه جنگ را جايز نمى داند , كما اينكه نقطه مقابلش هم غلط است كه يك كسى بگويد اساسا ما دشمن جنگ هستيم به طور كلى و طرفدار صلح هستيم به طور كلى .

شناخت زمینه ها وعلل صلح امام حسن(علیه السلام)

شناخت زمینه ها وعلل صلح امام حسن(علیه السلام)Reviewed by مرتضی سرمدیان on Feb 13Rating:

اى بسا جنگها که مقدمه صلح کاملتر است واى بسا صلحها که زمینه را براى یک جنگ پیروزمندانه , بهتر فراهم مى کند . اینها یک کلیاتى بود که در جلسه پیش عرض کردیم . بعد قرار شد که درباره این موضوع صحبت کنیم که وضع زمان امام حسن چه وضعى بود و آن شرایط چه شرایطى بود که امام حسن در آن شرایط صلح کرد و در واقع مجبور شد که صلح کند , و نیز این شرایط با شرایط زمان امام حسین چه تفاوتى داشت که امام حسین حاضر نشد صلح کند . تفاوت خیلى فراوان و زیادى دارد . حال من جنبه هاى مختلفش را برایتان عرض مى کنم , بعد آقایان خودشان قضاوت بکنند .

تفاوتهاى شرایط زمان امام حسن (علیه السلام)و شرایط زمان امام حسین (علیه السلام)
اولین تفاوت این است که امام حسن در مسند خلافت بود و معاویه هم به عنوان یک حاکم , گواینکه تا آنوقت خودش خودش را به عنوان خلیفه و امیرالمؤمنین نمى خواند , و به عنوان یک نفر طاغى و معترض در زمان امیرالمؤمنین قیام کرد , به عنوان اینکه من خلافت على را قبول ندارم , به این دلیل که على کشندگان عثمان را که خلیفه بر حق مسلمین بوده پناه داده است و حتى خودش هم در قتل خلیفه مسلمین شرکت داشته است , پس على خلیفه بر حق مسلمین نیست . معاویه خودش به عنوان یک نفر معترض – و به عنوان یک دسته معترض – تحت عنوان مبارزه با حکومتى که بر حق نیست و دستش به خون حکومت پیشین آغشته است قیام کرد . تاآنوقت ادعاى خلافت هم نمى کرد و مردم نیز او را تحت عنوان امیرالمؤمنین نمى خواندند , همین طور مى گفت که ما یک مردمى هستیم که حاضر نیستیم از آن خلافت پیروى بکنیم . امام حسن بعد از امیرالمؤمنین در مسند خلافت قرار مى گیرد . معاویه هم روز بروز نیرومندتر مى شود . به علل خاص تاریخى وضع حکومت امیرالمؤمنین در زمان خودش که امام حسن هم وارث آن وضع حکومت بود از نظر داخلى تدریجا ضعیفتر مى شود به طورى که نوشته اند بعد از شهادت امیرالمؤمنین , به فاصله هجده روز – که این هجده روز هم عبارت است از مدتى که خبر به سرعت رسیده به شام و بعد معاویه بسیج عمومى و اعلام آمادگى کرده است معاویه حرکت مى کند براى فتح عراق , در اینجا وضع امام حسن یک وضع خاصى است , یعنى خلیفه مسلمین است که یک نیروى طاغى و یاغى علیه او قیام کرده است . کشته شدن امام حسن در این وضع یعنى کشته شدن خلیفه مسلمین و شکست مرکز خلافت . مقاومت امام حسن تا سر حد کشته شدن نظیر مقاومت عثمان بود در زمان خودش نه نظیر مقاومت امام حسین . امام حسین وضعش وضع یک معترض بود در مقابل حکومت موجود ( ۱ ) . اگر کشته مى شد – که کشته هم شد – کشته شدنش افتخار آمیز بود همینطور که افتخار آمیز هم شد . اعتراض کرد به وضع موجود و به حکومت موجود و به شیوع فساد و به اینکه اینها صلاحیت ندارند و در طول بیست سال ثابت کردند که چه مردمى هستند , و روى حرف خودش هم آنقدر پافشارى کرد تا کشته شد . این بود که قیامتش یک قیام افتخار آمیز و مردانه تلقى مى شد و تلقى هم شد .
امام حسن وضعش از این نظر درست معکوس وضع امام حسین است , یعنى کسى است که در مسند خلافت جاى گرفته است , دیگرى معترض به او است , و اگر کشته مى شد خلیفه مسلمین در مسند خلافت کشته شده بود , و این خودش یک مساله اى است که حتى امام حسین هم از مثل اینجور قضیه احتراز داشت که کسى در جاى پیغمبر و در مسند خلافت پیغمبر کشته شود . ما مى بینیم که امام حسین حاضر نیست که در مکه کشته شود . چرا ؟ فرمود : این احترام مکه است که از میان مى رود . به هر حال مرا مى کشند . چرا مرا در حرم خدا و در خانه خدا بکشند که هتک حرمت خانه خدا هم شده باشد ؟ ! ما مى بینیم امیرالمؤمنین در وقتى که شورشیان در زمان عثمان شورش مى کنند ( ۲ ) , فوق العاده کوشش دارد که خواسته هاى آنها انجام شود نه اینکه عثمان کشته شود . ( این در نهج البلاغه هست ) از عثمان دفاع مى کرد , که خودش فرمود من اینقدر از عثمان دفاع کردم که مى ترسم گنهکار باشم : | خشیت ان اکون آثما | ( ۳ ) . ولى چرا از عثمان دفاع مى کرد ؟ آیا طرفدار شخص عثمان بود ؟ نه , آن دفاع شدیدى که مى کرد , مى گفت من مى ترسم که تو خلیفه مقتول باشى . این براى عالم اسلام ننگ است که خلیفه مسلمین را در مسند خلافت بکشند , بى احترامى است به مسند خلافت . این بود که مى گفت اینها خواسته هاى مشروعى دارند , خواسته هاى اینها را انجام بده , بگذار اینها برگردند بروند . از طرف دیگر امیرالمؤمنین نمى خواست به شورشیان بگوید کار نداشته باشید , حرفهاى حق خودتان را نگوئید , حالا که این سرسختى نشان مى دهد پس شما بروید در خانه هایتان بنشینید که قهرا دست خلیفه بازتر باشد و بر مظالمش افزوده شود . این حرف را هم البته نمى زد و نباید هم مى گفت , اما این را هم نمى خواست که عثمان در مسند خلافت کشته شود , و آخرش هم علیرغم تمایل امیرالمؤمنین این امر واقع شد .
پس اگر امام حسن مقاومت مى کرد نتیجه نهائیش آنطور که ظواهر تاریخ نشان مى دهد کشته شدن بود اما کشته شدن امام و خلیفه در مسند خلافت , ولى کشته شدن امام حسین کشته شدن یک نفر معترض بود . این یک تفاوت شرایط زمان امام حسن (علیه السلام).

شرایط زمان امام حسین (علیه السلام).
تفاوت دومى که در کار بود این بود که درست است که نیروهاى عراق یعنى نیروهاى کوفه ضعیف شده بود اما این نه بدان معنى است که به کلى از میان رفته بود , و اگر معاویه همینطور مىآمد یکجا فتح مى کرد , بلا تشبیه آنطور که پیغمبر اکرم مکه را فتح کرد , به آن سادگى و آسانى , با اینکه بسیارى از اصحاب امام حسن به حضرت خیانت کردند و منافقین ز یادى در کوفه پیدا شده بودند و کوفه یک وضع ناهنجارى پیدا کرده بود که معلول علل و حوادث تاریخى زیادى بود .
یکى از بلاهاى بزرگى که در کوفه پیدا شد مسئله پیدایش خوارج بود که خود خوارج را امیرالمؤمنین معلول آن فتوحات بى بند و بار مى داند , آن فتوحات پشت سر یکدیگر بدون اینکه افراد یک تعلیم و تربیت کافى بشوند , که در نهج البلاغه هست : مردمى که تعلیم و تربیت ندیده اند , اسلام را نشناخته اند و به عمق تعلیمات اسلام آشنا نیستند , آمده اند در جمع مسلمین , تازه از دیگران هم بیشتر ادعاى مسلمانى مى کنند .
به هر حال , در کوفه یک چند دستگى پیدا شده بود . این جهت را هم همه اعتراف داریم که دست کسى که پایبند به اصول اخلاق و انسانیت و دین و ایمان نیست بازتر است از دست کسى که پایبند اینجور چیزهاست . معاویه در کوفه یک پایگاه بزرگى درست کرده بود که با پول ساخته بود , جاسوسهایى که مرتب مى فرستاد به کوفه , از طرفى پولهاى فراوانى پخش مى کردند و وجدانهاى افراد را مى خریدند و از طرف دیگر شایعه پراکنى هاى زیاد مى کردند و روحیه ها را خراب مى نمودند . اینها همه به جاى خود , در عین حال اگر امام حسن ایستادگى مى کرد یک لشکر انبوه در مقابل معاویه به وجود مىآورد , لشکرى که شاید حداقل سى چهل هزار نفر باشد , و شاید – آنطور که در تواریخ نوشته اند – تا صد هزار هم امام حسن مى توانست لشکر فراهم کند که تا حدى برابرى کند با لشکر جرار صد و پنجاه هزار نفرى معاویه . نتیجه چه بود ؟ در صفین امیرالمؤمنین که در آنوقت نیروى عراق بهتر و بیشتر هم بود , هجده ماه با معاویه جنگید , بعد از هجده ماه که نزدیک بود معاویه شکست کامل بخورد آن نیرنگ قرآن سرنیزه بلند کردن را اجرا کردند . اگر امام حسن مى جنگید , یک جنگ چند ساله اى میان دو گروه عظیم مسلمین شام و عراق رخ مى داد و چندین ده هزار نفر مردم از دو طرف تلف مى شدند بدون آن که یک نتیجه نهایى در کار باشد . احتمال اینکه بر معاویه پیروز مى شدند آنطور که شرایط تاریخ نشان مى دهد نیست , و احتمال بیشتر این است که در نهایت امر شکست از آن امام حسن باشد . این چه افتخارى بود براى امام حسن که بیاید دو سه سال جنگى بکند که در این جنگ از دو طرف چندین ده هزار و شاید متجاوز از صد هزار نفر آدم کشته بشوند و نتیجه نهائیش یا خستگى دو طرف باشد که بروند سر جاى خودشان , و یا مغلوبیت امام حسن و کشته شدنش در مسند خلافت . اما امام حسین یک جمعیتى دارد که همه آن هفتاد و دو نفر است , تازه آنها را هم مرخص مى کند , مى گوید مى خواهید بروید بروید من خودم تنها هستم . آنها ایستادگى مى کنند تا کشته مى شوند , یک کشته شدن صد در صد افتخار آمیز .
پس این دو تفاوت عجالتا در کار هست , یکى اینکه امام حسن در مسند خلافت بود و اگر کشته مى شد , خلیفه در مسند خلافت کشته شده بود , و دیگر اینکه نیروى امام حسن یک نیرویى بود که کم و بیش با نیروى معاویه برابرى مى کرد و نتیجه شروع این جنگ این بود که این جنگ مدتها ادامه پیدا کند و افراد زیادى از مسلمین کشته شوند بدون اینکه یک نتیجه نهایى صحیحى به دنبال داشته باشد.

عوامل دخیل در قیام امام حسین (علیه السلام) و مقایسه آن با شرایط زمان امام حسن (علیه السلام)
امام حسن و امام حسین(علیهما السلام) در سایر شرایط نیز خیلى با یکدیگر فرق داشتند . سه عامل اساسى در قیام امام حسین دخالت داشته است . هر کدام از این سه عامل را که ما در نظر بگیریم مى بینیم در زمان امام حسن به شکل دیگر است . عامل اول که سبب قیام امام حسین شد این بود که حکومت ستمکار وقت از امام حسین بیعت مى خواست : خذ الحسن بالبیعه اخذ شدیدا لیس فیه رخصه . حسین را بگیر براى بیعت , محکم بگیر , هیچ گذشت هم نباید داشته باشى , حتما باید بیعت کند . از امام حسین تقاضاى بیعت مى کردند . از نظر این عامل , امام حسین جوابش فقط این بود : نه , بیعت نمى کنم , و نکرد . جوابش منفى بود . امام حسن چطور ؟ آیا وقتى که قرار شد با معاویه صلح کند , معاویه از امام حسن تقاضاى بیعت کرد که تو بیا با من بیعت کن ؟ ( بیعت یعنى قبول خلافت ) نه , بلکه جزء مواد صلح بود که تقاضاى بیعت نباشد و ظاهرا احدى از مورخین هم ادعا نکرده است که امام حسن یا کسى از کسان امام حسن یعنى امام حسین , برادرها و اصحاب و شیعیان امام حسن آمده باشد با معاویه بیعت کرده باشد . ابدا صحبت بیعت در میان نیست . بنابر این مسئله بیعت که یکى از عواملى بود که امام حسین را وادار کرد مقاومت شدید بکند , در جریان کار امام حسن نیست .
عامل دوم قیام امام حسین دعوت کوفه بود به عنوان یک شهر آماده . مردم کوفه بعد از اینکه بیست سال حکومت معاویه را چشیدند و زجرهاى زمان معاویه را دیدند و مظالم معاویه را تحمل کردند واقعا بیتاب شده بودند , که حتى مى بینید بعضى ( ۴ ) معتقدند که واقعا در کوفه یک زمینه صد در صد آماده اى بود و یک جریان غیر مترقب اوضاع را دگرگون کرد . مردم کوفه هجده هزار نامه مى نویسند براى امام حسین و اعلام آمادگى کامل مى کنند . حال که امام حسین آمد ومردم کوفه یارى نکردند , البته همه مى گویند پس زمینه کاملا آماده نبوده , ولى از نظر تاریخى اگر امام حسین به آن نامه ها ترتیب اثر نمى داد مسلم در مقابل تاریخ محکوم بود , مى گفتند یک زمینه بسیار مساعدى را از دست داد , و حال آنکه در کوفه امام حسن اوضاع درست بر عکس بود , یک کوفه خسته و ناراحتى بود , یک کوفه متفرق و متشتتى بود , یک کوفه اى بود که در آن هزار جور اختلاف عقیده پیدا شده بود , کوفه اى بود که ما مى بینیم امیرالمؤمنین در روزهاى آخر خلافتش مکرر از مردم کوفه و از عدم آمادگیشان شکایت مى کند و همواره میگوید خدایا مرا از میان این مردم ببر و بر اینها حکومتى مسلط کن که شایسته آن هستند تا بعد اینها قدر حکومت مرا بدانند . اینکه عرض مى کنم ( کوفه آماده( یعنى بر امام حسین اتمام حجتى شده بود , نمى خواهم مثل بعضى ها بگویم کوفه یک آمادگى واقعى داشت و امام حسین هم واقعا روى کوفه حساب مى کرد . نه , اتمام حجت عجیبى بر امام حسین شد که فرضا هم زمینه آماده نباشد او نمى تواند آن اتمام حجت را نادیده بگیرد . از نظر امام حسن چطور ؟ از نظر امام حسن اتمام حجت , بر خلاف شده بود , یعنى مردم کوفه نشان داده بودند که ما آمادگى نداریم . آنچنان وضع داخلى کوفه بد بود که امام حسن خودش از بسیارى از مردم کوفه محترز بود و وقتى که بیرون مىآمد – حتى وقتى که به نماز مىآمد – در زیر لباسهاى خود زره مى پوشید براى اینکه خوارج و دست پرورده هاى معاویه زیاد بودند و خطر کشته شدن ایشان وجود داشت , و یک دفعه حضرت در حال نماز بود که به طرفش تیراندازى شد , ولى چون در زیر لباسهایش زره پوشیده بود , تیر کارگر نشد , والا امام را در حال نماز با تیر از پا در آورده بودند .
پس , از نظر دعوت مردم کوفه که بر امام حسین اتمام حجتى بود – و چون اتمام حجت بود باید ترتیب اثر مى داد – در مورد امام حسن , بر عکس , اتمام حجت بر خلاف بوده و مردم کوفه تقریبا عدم آمادگیشان را اعلام کرده بودند .
عامل سومى که در قیام امام حسین وجود داشت عامل امر به معروف و نهى از منکر بود , یعنى قطع نظر از اینکه از امام حسین بیعت مى خواستند و او حاضر نبود بیعت کند , و قطع نظر از اینکه مردم کوفه از او دعوت کرده بودند و اتمام حجتى بر امام حسین شده بود و او براى اینکه پاسخى به آنها داده باشد آمادگى خودش را اعلام کرد , قطع نظر از اینها , مسئله دیگرى وجود داشت که امام حسین تحت آن عنوان قیام کرد , یعنى اگر از او تقاضاى بیعت هم نمى کردند باز قیام مى کرد و اگر مردم کوفه هم دعوت نمى کردند باز قیام مى نمود . آن مسئله چه بود ؟ مسئله امر به معروف و نهى از منکر , مسئله اینکه معاویه از روزى که به خلافت رسیده است , در مدت این بیست سال هر چه عمل کرده است بر خلاف اسلام عمل کرده است , این حاکم , جائر و جابر است , جور و عدوانش را همه مردم دیدند و مى بینید , احکام اسلام را تغییر داده است , بیت المال مسلمین راحیف و میل مى کند , خونهاى محترم را ریخته است , چنین کرده , چنان کرده , حالا هم بزرگترین گناه را مرتکب شده است و آن این که بعد از خودش پسر شرابخوار قمار باز سگباز خودش را به عنوان ولایتعهد تعیین کرده وبه زور سرجاى خودش نشانده است , بر ما لازم است که به اینها اعتراض کنیم , چون پیغمبر فرمود : | من رأى سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله , ناکثا عهده , مخالفا لسنه رسول الله , یعمل فى عباد الله بالاثم و العدوان , فلم یغیر علیه بفعل و لا قول , کان حقا على الله ان یدخله مدخله , الا و ان هولاء قد لزموا طاعه الشیطان | . . . ( ۵ ) اگر کسى حاکم ستمگرى را به این وضع و آن وضع و با این نشانیها ببیند و اعتراض نکند به عملش یا گفته اش , آنچنان مرتکب گناه شده است که سزاوار است خدا او را به همان عذابى معذب کند که آن حکمران جائر را معذب مى کند . اما در زمان معاویه در اینکه مطلب بالقوه همینطور بود بحثى نیست . براى خود امام حسن که مسأله محل تردید نبود که معاویه چه ماهیتى دارد , ولى معاویه در زمان على علیه السلام معترض بوده است که من فقط مى خواهم خونخواهى عثمان را بکنم , و حال مى گوید من حاضرم به کتاب خدا و به سنت پیغمبر و به سیره خلفاى راشدین صد در صد عمل بکنم , براى خودم جانشین معین نمى کنم , بعد از من خلافت مال حسن بن على است و حتى بعد از او مال حسین بن على است , یعنى به حق آنها اعتراف مى کند , فقط آنها تسلیم امر بکنند ( کلمه اى هم که در ماده قرار داده بود , کلمه ( تسلیم امر( است ) یعنى کار را به من واگذار کنند , همین مقدار , امام حسن عجالتا کنار برود , کار را به من واگذار کند و من با این شرایط عمل مى کنم . ورقه ( سفید امضا( فرستاد , یعنى کاغذى را زیرش امضا کرد , گفت هر شرطى که حسن بن على خودش مایل است در اینجا بنویسد , من قبول مى کنم , من بیش از این نمى خواهم که من زمامدار باشم والا من به تمام مقررات اسلامى صد در صد عمل مى کنم . تا آنوقت هم که هنوز صابون اینها به جامه مردم نخورده بود .
حال فرض کنیم الان ما در مقابل تاریخ اینجور قرار گرفته بودیم که معاویه آمد یک چنین کاغذ سفید امضایى براى امام حسن فرستاد و چنین تعهداتى را قبول کرد , گفت تو برو کنار , مگر تو خلافت را براى چه مى خواهى ؟ مگر غیر از عمل کردن به مقررات اسلامى است ؟ من مجرى منویات تو هستم , فقط امر دائر است که آن کسى که مى خواهد کتاب و سنت الهى را اجرا بکند من باشم یا تو . آیا تو فقط به خاطر اینکه آن کسى که این کار را مى کند تو باشى مى خواهى چنین جنگ خونینى را بپا بکنى ؟ ! اگر امام حسن با این شرایط تسلیم امر نمى کرد , جنگ را ادامه مى داد , دو سه سال مى جنگید , دهها هزار نفر آدم کشته مى شدند , ویرانیها پیدا مى شد و عاقبت امر هم خود امام حسن کشته مى شد , امروز تاریخ , امام حسن را ملامت مى کرد , مى گفت در یک چنین شرایطى باید صلح مى کرد پیغمبر هم در خیلى موارد صلح کرد , آخر یک جا هم آدم باید صلح کند , آرى , اگر ما نیز در آن زمان بودیم مى گفتیم غیر از این نیست که معاویه مى خواهد خودش حکومت کند , بسیار خوب خودش حکومت کند , نه از تو مى خواهد که او را به عنوان خلیفه بپذیرى , نه از تو مى خواهد که او را امیرالمؤمنین بخوانى ( ۶ ) , نه از تو میخواهد که با او بیعت کنى , و حتى اگر بگویى جان شیعیان در خطر است , امضا مى کند که تمام شیعیان پدرت على در امن و امان , و روى تمام کینه هاى گذشته اى که با آنها در صفین دارم قلم کشیدم , از نظر امکانات مالى حاضرم مالیات قسمتى از مملکت را نگیرم و آن را اختصاص بدهم به تو که به این وسیله بتوانى از نظر مالى محتاج ما نباشى و خودت و شیعیان و کسان خودت را آسوده اداره کنى . اگر امام حسن با این شرایط صلح را قبول نمى کرد امروز در مقابل تاریخ محکوم بود . قبول کرد , وقتى که قبول کرد , تاریخ آن طرف را محکوم کرد . معاویه با آن دستپاچگى که داشت تمام این شرایط را پذیرفت . نتیجه اش این شد که معاویه فقط از جنبه سیاسى پیروز شد , یعنى نشان داد که یک مرد صد در صد سیاستمدارى است که غیر از سیاستمدارى هیچ چیز در وجودش نیست , زیرا همینقدر که مسند خلافت و قدرت را تصاحب کرد تمام مواد قرار داد را زیر پا گذاشت و به هیچکدام از اینها عمل نکرد و ثابت کرد که آدم دغلبازى است , و حتى وقتى که به کوفه آمد صریحا گفت : مردم کوفه ! من در گذشته با شما نجنگیدم براى اینکه شما نماز بخوانید , روزه بگیرید , حج بکنید , زکات بدهید , ولکن لاتأمر علیکم من جنگیدم براى اینکه امیر و رئیس شما باشم . بعد چون دید خیلى بد حرفى شد گفت اینها یک چیزهایى است که خودتان انجام مى دهید , لازم نیست که من راجع به این مسائل براى شما پافشارى داشته باشم . شرط کرده بود که خلافت , بعد از او تعلق داشته باشد به حسن بن على , و بعد از حسن بن على به حسین بن على . ولى بعد از هفت هشت سال که از حکومتش گذشت شروع کرد مسئله ولایتعهد یزید را مطرح کردن . شیعیان امیرالمؤمنین را که در متن قرار داد بود که مزاحمشان نشود به حد اشد مزاحمشان شد و شروع کرد به کینه توزى نسبت به آنها . واقعا چه فرقى هست میان معاویه و عثمان ؟ هیچ فرقى نیست , ولى عثمان کم و بیش مقام خودش را در میان مسلمین ( غیر شیعه ) حفظ کرد به عنوان یکى از خلفاى راشدین که البته لغزشهایى هم داشته است , ولى معاویه از همان اول به عنوان یک سیاستمدار دغلباز معروف شد که از نظر فقها و علماى اسلام عموما ( نه فقط ما شیعیان , از نظر شیعیان که منطق , جور دیگر است ) معاویه و بعد از او , از ردیف خلفا , از ردیف کسانى که جانشین پیغمبرند و آمدند که اسلام را اجرا کنند به کلى خارج شدند و عنوان سلاطین وملوک و پادشاهان به خود گرفتند .
بنابراین وقتى که ما وضع امام حسن را با وضع امام حسین مقایسه مى کنیم مى بینیم که اینها از هیچ جهت قابل مقایسه نیستند . جهت آخرى که خواستم عرض بکنم این است که امام حسین یک منطق بسیار رسا و یک تیغ برنده داشت . آن چه بود ؟ | من رأى سلطانا جائرا مستحلا لحرام الله . . . کان حقا على الله ان یدخله مدخله | . . . اگر کسى حکومت ستمگرى را ببیند که چنین و چنان کرده است و سکوت بکند , در نزد پروردگار گنهکار است . اما براى امام حسن این مسئله هنوز مطرح نیست , براى امام حسن حداکثر این مطرح است که اگر اینها بیایند , بعد از این چنین خواهند کرد . اینکه ( اگر بیایند بعد از این چنین مى کنند( غیر از این است که یک کارى کرده اند و ما الان سند و حجتى در مقابل اینها بالفعل داریم .
این است که مى گویند صلح امام حسن زمینه را براى قیام امام حسین فراهم کرد . لازم بود که امام حسن یک مدتى کناره گیرى بکند تا ماهیت امویها که بر مردم مخفى و مستور بود آشکار شود تا قیامى که بناست بعد انجام گیرد , ازنظر تاریخ قیام موجهى باشد . پس از همین قرار داد صلح که بعد معلوم شد معاویه پایبند این مواد نیست عده اى از شیعیان آمدند به امام حسن عرض کردند : دیگر الان این قرار داد صلح کأن لم یکن است – و راست هم مى گفتند زیرا معاویه آن را نقض کرد – و بنابراین شما بیایید قیام کنید . فرمود : نه , قیام براى بعد از معاویه , یعنى کمى بیش از این باید به اینها مهلت داد تا وضع خودشان را خوب روشن کنند , آنوقت وقت قیام است . معنى این جمله این است که اگر امام حسن تا بعد از معاویه زنده مى بود و در همان موقعى قرار مى گرفت که امام حسین قرار گرفت قطعا قیام مى کرد . بنابراین از نظر هر سه عاملى که انگیزه هاى صحیح و مشروع و جدى قیام امام حسین بود , وضع امام حسن با وضع امام حسین کاملا متفاوت و متغایر بود . از او تقاضاى بیعت مى کردند و از این بیعت نمى خواستند . ( خود بیعت کردن یک مساله اى است ) . براى امام حسین از ناحیه مردم کوفه اتمام حجتى شده بود و مردم مى گفتند کوفه دیگر بعد از بیست سال بیدار شده است , کوفه بعد از بیست سال معاویه غیر از کوفه قبل از بیست سال است , اینها دیگر قدرشناس على شده اند , قدرشناس امام حسن شده اند , قدر شناس امام حسین شده اند , نام امام حسین که در میان مردم کوفه برده مى شود اشک مى ریزند , دیگر درختها میوه داده اند و زمینها سر سبز شده است , بیا که آمادگى کامل است . این دعوتها براى امام حسین اتمام حجت بود . براى امام حسن بر عکس بود , هر کس وضع کوفه را مشاهده مى کرد مى دید کوفه هیچ آمادگى ندارد . مسئله سوم مسئله فساد عملى حکومت است ( فساد حاکم را عرض نمى کنم , فساد حاکم یک مطلب است , فساد عمل حکومت مطلب دیگرى است ) . معاویه هنوز در زمان امام حسن دست به کار نشده است تا ماهیت آشکار گردد , و تحت عنوان امر به معروف و نهى از منکر زمینه اى براى قیام باشد , یا به اصطلاح تکلیفى بالفعل به وجود آید , ولى در زمان امام حسین صد در صد اینچنین بود .

مواد قرار داد
حال من مقدارى از مواد قرار داد را برایتان مى خوانم تا ببینید وضع قرار داد چگونه بوده است . مواد قرار داد را به این شکل نوشته اند :
۱ . حکومت به معاویه واگذار مى شود ( ۷ ) بدین شرط که به کتاب خدا و سنت پیغمبر و سیره خلفاى شایسته عمل کند .
در اینجا لازم است مطلبى را عرض کنم : امیرالمؤمنین یک منطقى دارد و آن منطق این است که مى گوید من به خاطر اینکه خودم خلیفه باشم یا دیگرى , با اینکه خلافت حق من است قیام نمى کنم , آن وظیفه مردم است , من آنوقت قیام مى کنم که آن کسى که خلافت را بر عهده گرفته است کارها را از مجرا خارج کرده باشد , در نهج البلاغه است : | و الله لاسلمن ماسلمت امور المسلمین و لم یکن فیها جور الا على خاصه | ( ۸ ) . یعنى مادامى که ظلم فقط بر شخص من است که حق مرا از من گرفته اند , و منهاى این سایر کارها در مجراى خودش است , من تسلیمم , من آنوقت قیام مى کنم که کارهاى مسلمین از مجرا خارج شده باشد .
این ماده قرار داد این است و در واقع امام حسن اینچنین قرار داد مى بندد : مادامى که ظلم فقط به من است و مرا از حق خودم محروم کرده اند ولى آن غاصب متعهد است که امور مسلمین را در مجراى صحیح اداره کند من به این شرط حاضرم کنار بروم .
۲. ( پس از معاویه حکومت متعلق به حسن است و اگر براى او حادثه اى پیش آمد متعلق به حسین( . این جمله مفهومش این است که این صلح یک مدت موقتى دارد , نه اینکه امام حسن گفت دیگر ما گذشتیم و رفتیم , این تو و این خلافت , تا هر وقت هر کار مى خواهى بکن , نه , ( تا معاویه هست( , این صلح تا زمان معاویه است , شامل بعد از زمان معاویه نمى شود , پس معاویه حق ندارد براى بعد از زمان خودش توطئه اى بچیند : ( و معاویه حق ندارد کسى را به جانشینى خود انتخاب کند( .
۳ . معاویه در شام لعن و ناسزاى به امیرالمؤمنین را رسم کرده بود . این را در متن صلحنامه قید کردند که باید این عمل زشت موقوف باشد : ( معاویه باید ناسزا به امیرالمؤمنین ولعنت بر او را در نمازها ترک کند و على را جز به نیکى یاد ننماید( که این را هم معاویه تعهد و امضاء کرد . اینها روى على تبلیغ مى کردند , مى گفتند على را ما به این دلیل لعنت مى کنیم که – العیاذ بالله – او از دین اسلام خارج شده بود . آدمى که اینجا امضا مى دهد , لااقل این مقدار اتمام حجت بر اوشده که تو اگر على را یک آدمى مى خوانى که واقعا مستحق لعن است پس چرا متعهد مى شوى که او را جز به نیکى یاد نکنى , و اگر مستحق لعن نیست و آنطور که متعهد شده اى درست است پس چرا اینطور عمل مى کنى ؟ ! که بعد , این را هم زیر پا گذاشت و تا نود سال این کار ادامه پیدا کرد .
۴. ( بیت المال کوفه که موجودى آن پنج میلیون درهم است مستثنى است و ( تسلیم حکومت( شامل آن نمى شود و معاویه باید هر سالى دو میلیون درهم براى حسن بفرستد( این قید را کرده بودند براى همین که مى خواستند نیاز شیعیان را از دستگاه حکومت معاویه رفع کنند که اینها مجبور نباشند , و بدانند اگر نیازى داشته باشند مى شود خود امام حسن وامام حسین مرتفع کنند . ( و بنى هاشم را از بخششها و هدیه ها بر بنى امیه امتیاز دهد و یک میلیون درهم در میان بازماندگان شهدایى که در کنار امیرالمؤمنین در جنگهاى جمل و صفین کشته شده اند تقسیم کند و اینها همه باید از محل خراج ( دارابجرد( تأدیه شود( . دارابجرد در اطراف شیراز است که خراج و مالیات این نقطه را به بنى هاشم اختصاص دادند .
۵. ( مردم در هر گوشه از زمینهاى خدا , شام یا عراق یا یمن و یا حجاز , باید در امن و امن باشند و سیاهپوست و سرخپوست از امنیت برخوردار باشند و معاویه باید لغزشهاى آنان را نادیده بگیرد( مقصود کینه توزیهایى است که به گذشته مربوط مى شود , چون اینها اغلب کسانى بودند که در گذشته با معاویه در صفین جنگیده اند ( و هیچکس را بر خطاهاى گذشته اش مؤاخذه نکند و مردم عراق را به کینه هاى گذشته نگیرد . اصحاب على در هر نقطه اى که هستند در امن و امان باشند و کسى از شیعیان على مورد آزاد واقع نشود و یاران على بر جان و مال و ناموس و فرزندانشان بیمناک نباشند و کسى ایشان را تعقیب نکند و صدمه اى بر آنان وارد نسازد , و حق هر حقدارى بدو برسد و هر آنچه در دست اصحاب على است از آنان باز گرفته نشود . به قصد جان حسن بن على و برادرش حسین و هیچیک از اهل بیت رسول خدا توطئه اى در نهان و آشکار چیده نشود( این مواد , مخصوصا ماده ۵ و ماده ۳ – که مسئله لعن امیرالمؤمنین است – اگر چه از همان شرط اول تأمین شده زیرا وقتى که او متعهد میشود که به کتاب خدا و سنت پیغمبر و سیره خلفاى را شدین عمل کند , طبعا اینها در آن مستتر است , ولى معذلک اینها را که مى دانستند مورد توجه خاص معاویه است و بر خلاف عمل مى کند , براى اینکه بعدها هیچگونه تأویل و توجیهى در خصوص این کارها به کار نبرد , به طور خصوصى در مواد قرار داد گنجاندند ( و در هیچیک از آفاق عالم اسلام ارعاب و تهدیدى نسبت به آنان انجام نگیرد( . خواستند نشان بدهند که ما از حالا به روش تو بد بین هستیم .
اینها بود مجموع مواد این قرار داد . معاویه نماینده اى داشت به نام عبدالله بن عامر . او را با نامه اى که زیر آن را امضا کرده بود فرستاد نزد امام حسن و گفت شرایط همه همان است که تو مى گویى , هر چه تو در آن صلحنامه بگنجانى من آن را قبول دارم . امام حسن هم این شرایط را در صلحنامه گنجانید . بعد هم معاویه با قسمتهاى خیلى زیادى که من خدا و پیغمبر را ضامن قرار مى دهم , اگر چنین نکنم چنان , اگر چنین نکنم چنان , همه این شرایط را گفت و این قرار داد را امضا کردند .
بنابراین به نظر نمى رسد که در صلح امام حسن , در آن شرایطى که امام حسن مى زیست ایرادى باشد , ومقایسه کردن میان صلح امام حسن در مسند خلافت با قیام امام حسین به عنوان یک معترض , با اینهمه اختلافات دیگرى که عرض کردم مقایسه صحیحى نیست , یعنى به نظر اینجور مى رسد که اگر امام حسن در آنوقت نبود و بعد از شهادت امیرالمؤمنین امام حسین خلیفه شده بود , قرار داد صلح امضا مى کرد , و اگر امام حسن تا بعد از معاویه زنده بود , مثل امام حسین قیام مى کرد , چون شرایط مختلف بوده است .

پرسش و پاسخ
سئوال : اگر امیرالمؤمنین بجاى امام حسن مى بود آیا صلح مى کرد یا نه ؟ حضرت على مى فرمود من حاضر نیستم یک روز حکومت معاویه را تحمل کنم , چگونه امام حسن راضى به حکومت معاویه شد ؟
جواب : این سئوال را که اگر حضرت امیر در جاى حضرت امام حسن بود صلح مى کرد یا نه , به این شکل نمى شود جواب داد , بله , اگر شرایط حضرت على مثل شرایط حضرت امام حسن مى بود صلح مى کرد , اگر بیم کشته شدنش در مسند خلافت مى رفت . ولى مى دانیم که شرایط حضرت امیر با شرایط امام حسن خیلى متفاوت بود , یعنى این نابسامانیها در اواخر دوره حضرت امیر پیدا شد , ولهذا جنگ صفین هم جنگى بود که در حال پیشرفت بود و اگر خوارج از داخل انشعاب نمى کردند مسلم امیرالمؤمنین پیروز شده بود . در این جهت بحثى نیست . و اما اینکه شما فرمودید چرا امیرالمؤمنین حاضر نیست یک روز حکومت معاویه را قبول کند ولى امام حسن حاضر مى شود ؟ شما این دو را با همدیگر مخلوط مى کنید . حضرت امیر حاضر نیست یک روز , معاویه به عنوان نایب او و به عنوان منسوب از قبل او حکومت کند , ولى امام حسن که نمى خواهد معاویه را نایب و جانشین خود قرار دهد , بلکه مى خواهد خود کنار برود . صلح امام حسن کنار رفتن است نه متعهد بودن . در متن این قرار داد هیچ اسمى از خلافت برده نشده , اسمى از امیرالمؤمنین برده نشده , اسمى از جانشین پیغمبر برده نشده , سخن این است که ما کنار مى رویم , کار به عهده او , ولى به شرط آنکه این که شخصا صلاحیت ندارد , کار را درست انجام دهد , و متعهد شده که درست عمل کند . پس این دو خیلى تفاوت دارد . امیرالمؤمنین گفت من حاضر نیستم یک روز کسى مثل معاویه از طرف من و نایب من در جایى باشد . امام حسن هم حاضر به چنین چیزى نبود , و شرایط صلح نیز شامل چنین چیزى نیست .
سئوال : آیا امیرالمؤمنین راجع به چگونگى برخورد با معاویه , وصیتى به امام حسن کرده بودند ؟
جواب : یادم نمىآید که تا به حال برخورد کرده باشم در وصیتهاى حضرت امیر که چیزى راجع به این جهت گفته باشند , ولى ظاهرا وضع روشن بوده , اگر در متن تاریخ هم نمانده باشد وضع روشن بوده است . امیرالمؤمنین خودش تا آخر طرفدار جنگ با معاویه بود و حتى همان اواخر هم که وضع امیرالمؤمنین نابسامان بود باز چیزى که امیرالمؤمنین را ناراحت مى داشت وضع معاویه بود و معتقد بود که باید با معاویه جنگید تا او را از میان برد . شهادت امیرالمؤمنین مانع جنگ جدید با معاویه شد . آن خطبه معروفى که در نهج البلاغه است که حضرت مردم را دعوت به جهاد کرد و بعد از اصحاب با وفایش که در صفین کشته شدند یاد کرد و فرمود : | این اخوانى الذین رکبوا الطریق و مضوا على الحق , این عمار ؟ و این ابن التیهان ؟ و این ذوالشهادتین ؟ | (۹) و بعد گریست , این خطابه را در نماز جمعه خواند , مردم را دعوت کرد که حرکت کنند , ونوشته اند هنوز جمعه دیگر نرسیده بود که ضربت خورد و شهید شد . امام حسن هم در ابتدا تصمیم به جنگیدن با معاویه داشت , ولى آنچه که از اصحابش ظهور و بروز کرد از عدم آمادگى و اختلافات داخلى , تصمیم امام حسن را از جنگ منصرف به صلح کرد , یعنى امام حسن دید این جنگیدن یک جنگیدن افتضاح آمیزى است , با این مردم جنگیدن , افتضاح و رسوایى است . در ( ساباط( اصحاب خودش آمدند با نیزه به پاى او زدند .
یکى از امتیازات بزرگ جریان امام حسین این است که امام حسین یک هسته نیرومند ایمانى به وجود آورد که اینها در مقابل هر چه شداید بود مقاومت کردند . تاریخ نمى نویسد که یک نفر از اینها به لشکر دشمن رفته باشد , ولى تاریخ مى نویسد که عده زیادى از لشکر دشمن در همان وقایع عاشورا به اینها ملحق شدند , یعنى در اصحاب امام حسین کسى نبود که ضعف نشان دهد مگر یک نفر ( یا دو نفر ) به نام ضحاک بن عبدالله مشرقى که از اول آمد به امام حسین گفت من با شما مىآیم ولى یک شرطى با شما دارم و آن این است که تا وقتى که احتمال بدهم وجود من به حال شما مفید است هستم , ولى از آن ساعتى که بدانم دیگر ذره اى به حال شما نمى توانم مفید باشم , مرخص شوم . با این شرط حاضر شد , امام هم قبول کرد . آمد و تا روز عاشوراو تا آن لحظات آخر بود , بعد آمد نزد امام و گفت من طبق شرطى که کردم الان دیگر مى توانم بروم چون حس مى کنم که دیگر وجود من براى شما هیچ فایده اى ندارد . فرمود مى خواهى بروى برو . یک اسب بسیار دونده عالى یى داشت , سوار این اسب شد و چند شلاق محکم به آن زد که اسب را به اصطلاح اجیر وآماده کرده باشد . اطراف محاصره بود . نقطه اى را در نظر گرفت . یکمرتبه به قلب لشکر دشمن زد ولى نه به قصد محاربه , به قصد اینکه لشکر را بشکافد و فرار کند . زد و خارج شد . عده اى تعقیبش کردند . نزدیک بود گرفتار شود . اتفاقا در میان تعقیب کنندگان شخصى بود که از آشنایان او بود , گفت کارى به او نداشته باشید , او که نمى خواهد بجنگد , مى خواهد فرار کند . رهایش کردند , رفت . ولى غیر از این , هیچکس ضعف نشان نداد , اما اصحاب امام حسن ضعف و رسوایى نشان دادند . اگر حضرت صلح نمى کرد یک کشته شدنى بود براى امام حسن مقرون به رسوایى از طرف اصحاب خودش . پس اینها با همدیگر تفاوت دارد .
غرض این است که امیرالمؤمنین باز هم تصمیم به جنگ داشت و امام حسن هم در ابتدا تصمیم به جنگ داشت ولى امورى که از مردم کوفه ظهور و بروز کرد مانع شد که امام به جنگ ادامه دهد . حتى امام لشکرش را به همان مقدار کمى هم که آمدند بیرون ازشهر زد , گفت بروید در نخلیه کوفه , خودش هم خطبه خواند , مردم را دعوت کرد , و وقتى هم که خطبه خواند یک نفر جواب مثبت نداد تا عدى بن حاتم بلند شد و مردم را ملامت کرد و بعد گفت من خودم که راه افتادم , و خودش راه افتاد , یک هزار نفرى هم داشت , بعد دیگران راه افتادند , و بعد خود امام حسن راه افتاد رفت به نخلیه کوفه , ده روز آنجا بود , فقط چهار هزار نفر جمع شدند . بار دوم حضرت آمد مردم را بسیج کرد . این بار جمعیت زیاد آمدند , ولى باز در همانجا ضعف نشان دادند , به یک عده از رؤسایشان پول دادند , شب فرار کردند ورفتند , یک عده به شکل دیگر , ویک عده به شکل دیگر , حضرت دید زمینه دیگر زمینه جنگیدن افتخار آمیز نیست .
سئوال : اینکه فرمودید اگر امام حسن صلح نمى کرد تاریخ او را ملامت مى کرد که چرا با این که مى توانستى شرایط خود را در صلحنامه بگنجانى این کار را نکردى درست به نظر نمى رسد , زیرا مردم فرستادن کاغذ سفید امضاء براى امام حسن را یک نیرنگ تلقى مى کردند چرا که این کار بدین معنى است که تو هر چه مى خواهى بنویس , من که حرفهاى تو را قبول ندارم . معاویه را مردم در زمان حضرت امیر شناخته بودند . . .
جواب : اتفاقا در آن سفید امضاء , معاویه مى توانست نیرنگ دیگرى به کار ببرد و آن این است که ببیند شرایطى که امام حسن مى نویسد یک شرایط اسلامى است یا شرایط غیر اسلامى ؟ چون معاویه از نظر وضع و موقعیت خودش – از نظر واقعیت هم همینطور – مى خواست روشن شود که امام حسن چه مى خواهد ؟ ( هم امام حسن مى خواست این کار بشود و هم معاویه ) آیا شرایط او به نفع خودش است یا به نفع مسلمین ؟ ما دیدیم همه شرایط به نفع مسلمین بود , و غیر از این , امام حسن نه مى توانست بکند و نه مى کرد . شما مى گویید که مردم این را نیرنگ تلقى مى کردند . اتفاقا مردم مى گفتند چه آدم خوبى است ! و به امام حسن مى گفتند حرفهایت را بزن , ببینیم آخر تو چه مى خواهى ؟ آیا حرفت فقط این است که من باید خلیفه باشم یا حرف دیگرى دارى ؟ اگر حرف دیگرى دارى , این که حاضر است که واقعا مسلمین را به سعادت برساند .
شما بعد فرمودید که معاویه را مردم در زمان حضرت امیر شناخته بودند . اتفاقا قضیه اینطور است که مردم معاویه را بد آدمى شناخته بودند و خوب حاکمى , و این که مردم کوفه سست شدند یکى به همین خاطر بود , مى گفتند درست است که معاویه آدم بدى است ولى با رعیت خیلى خوب است , ببین با شامیها چگونه رفتار مى کند ! چقدر شامیها از او راضى هستند ! آنهایى که معاویه را شناخته بودند به این صورت شناخته بودند که درست است که آدم بدى است اما حاکم خوبى است , اگر او حاکم شود هیچ فرقى میان مردم کوفه و غیر کوفه نخواهد گذاشت . مخصوصا معروف شده بود به حلم و بردبارى . معاویه یک حلم سیاسى ئى داشت ومورخین به او عیب گرفته اند که نتوانست حلم سیاسى خود را در مورد کوفه عملى کند , و اگر مى کرد از نظر معنوى هم پیروز مى شد . معاویه معروف بود به حلم سیاسى . مردم مى رفتند به او فحش مى دادند , مى خندید و در آخر پول مى داد و آنها را جلب مى کرد . مى گفتند براى حکومت بهتر از این دیگر نمى شود پیدا کرد , حالا آدم بدى است آدم بدى باشد . امام حسن هم بر همین اساس تصمیم به صلح گرفت , و گویى به مردم مى گفت بسیار خوب , ما این آدم بد را آوردیم که کارها را خوب انجام دهد , حال ببینید آنطور که شما انتظار دارید که این آدم بد کارها را خوب انجام دهد انجام خواهد داد یا انجام نخواهد داد . هرگز معاویه به عنوان یک حاکم جائر شناخته نشده بود , به عنوان یک مرد جاه طلب شناخته شده بود نه بیش از آن . معاویه را واقعا دوران صلح امام حسن شناساند , از نظر اینکه چگونه حاکمى است .
سئوال : آیا امام حسین هم صلحنامه را امضاء کرده اند یا خیر ؟ و آیا ایشان به صلح امام حسن اعتراضى داشته اند یا خیر ؟
جواب : من جایى ندیده ام که امام حسین هم صلحنامه را امضا کرده باشد , از باب اینکه ضرورتى نداشته که امام حسین امضا کند , چون امام حسین , آنوقت به عنوان یک نفر تابع بود و تسلیم امام حسن , و هر چه که امام حسن مى کرد آن را قبول داشت و متعهد بود . حتى یک عده اى که با صلح امام حسن مخالف بودند آمدند نزد امام حسین که ما این صلح را قبول نداریم , آیا بیاییم با تو بیعت کنیم ؟ فرمود نه , هر چه برادرم امام حسن کرده من تابع همان هستم . از نظر تاریخ مسلم این است که امام حسین صد در صد تابع صلح امام حسن بود , یعنى کوچکترین ابراز مخالفتى از امام حسین نسبت به این صلح ابراز نشده , و دیده نشده که جایى اعتراض کند که من با این صلح موافق نیستم , و بعد که ببیند امام حسن مصمم به صلح است تسلیم شود , نه , هیچ اعتراضى از او دیده نشده است .

پی‏نوشت‏ها:

۱ . حالا من کار ندارم که در این جهت تفاوتى هست که امام حسین معترض بر حق بود وامام حسن امام بر حق و معترضش معترض باطل , وضع را از نظر اجتماعى عرض مى کنم .
۲ . که به حق هم شورش کرده بودند , یعنى اعتراضهایشان همه بجا بود ( سنى ها هم اکنون قبول دارند که معترضین به عثمان اعتراضهایشان بجا بود ) و لهذا على (علیه السلام)در دوره خلافتش هم اینها را گرامى مى داشت . در میان معترضین و قتله عثمان افرادى مثل محمد بن ابى بکر ومالک اشتر بودند , و اینها بعدها از خواص و از خصیصین امیرالمؤمنین شدند چنانکه قبل از آن هم بودند .
۳ . نهج البلاغه , خطبه ۲۴۰ .
۴- مثل نویسنده ( شهید جاوید ( .
۵ . تاریخ طبرى , ج ۷ ص ۳۰۰ .
۶ . قید کردند که معاویه هیچگاه توقع نداشته باشد که امام حسن او را ( یا امیرالمؤمنین( خطاب کند .
۷ . تعبیر اینجا ( حکومت( است که این , تعبیر فارسى آن است ولى عبارت عربى ( تسلیم امر( است , یعنى کار به او واگذار مى شود .
۸ . نهج البلاغه , خطبه ۷۴ .
۹ . نهج البلاغه , خطبه ۱۸۲ .
منبع:تاریخ اسلام در آثار علامه شهید شهید مطهرى(رحمت الله علیه) – جلد دوم

درباره مرتضی سرمدیان

پیشنهاد میکنیم

ماجرای خواندنی ملاقات خضر نبی با امام حسن

ماجرای خواندنی ملاقات خضر نبی با امام حسنReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

6 + هشت =

Watch Dragon ball super