شخص' />

جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت؟!

جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت؟! Reviewed by مرتضی سرمدیان on Mar 15Rating:

 شخصی به نام «زین‏الدّین علی بن فضل مازندرانی»، در سال ۶۹۰ ق. از سرزمین «بربر»، طی سفری به اقیانوس اطلس، سه روز با کشتی در دل آب، حرکت می‏کند تا به جزایر روافض (شیعیان) می‏رسد. در آنجا مطلع می‏شود که جزیره‏ای به نام جزیره خضرا وجود دارد که فرزندان حضرت ولی‏عصر(ع) در آنجا زندگی می‏کنند. وی مدت چهل روز در همان محل اسکانش می‏ماند. پس از چهل روز، هفت کشتی حامل مواد غذایی، از جزیره خضرا، به این جزیره می‏آید.

یکی از موضوع‏های مرتبط با زندگی و شخصیت امام مهدی‏(ع) که در مجامع مختلف درباره آن پرسش می‏شود، موضوع «جزیره خضرا» است. بسیاری می‏پرسند آیا واقعاً امام زمان‏(ع) در این جزیره دوردست در اقیانوس اطلس زندگی می‏کند؟ آیا چنان‌که برخی می‏گویند: یاران و فرزندان آن حضرت نیز در این جزیره‏اند؟ و… در پاسخ این پرسش‏ها باید گفت که موضوع «جزیره خضرا» به عنوان محل اقامت و زندگانی حضرت ولی‏عصر(ع) در عصر غیبت کبری، برگرفته از حکایتی است که عالمان شیعه، درباره استناد آن، اتّفاق‏نظر ندارند؛ گروهی آن را پذیرفته و در نتیجه معتقد به وجود جزیره خضرا هستند و جمعی، آن را بی‏اعتبار دانسته و اساساً وجود چنین جزیره‏ای را رد می‏کنند. در اینجا برای روشن‏تر شدن موضوع به بررسی این دیدگاه‏ها مهم‏ترین دلایل دو گروه می‏پردازیم.

 ۱. دیدگاه موافقان
این گروه از عالمان شیعه حکایت جزیره خضرا را این‏گونه نقل می‏کنند:
شخصی به نام «زین‏الدّین علی بن فضل مازندرانی»، در سال ۶۹۰ ق. از سرزمین «بربر»، طی سفری به اقیانوس اطلس، سه روز با کشتی در دل آب، حرکت می‏کند تا به جزایر روافض (شیعیان) می‏رسد. در آنجا مطلع می‏شود که جزیره‏ای به نام جزیره خضرا وجود دارد که فرزندان حضرت ولی‏عصر(ع) در آنجا زندگی می‏کنند. وی مدت چهل روز در همان محل اسکانش می‏ماند. پس از چهل روز، هفت کشتی حامل مواد غذایی، از جزیره خضرا، به این جزیره می‏آید. ناخدای کشتی، او را با نام و نام پدرش، صدا می‏زند و می‏گوید: «مشخصات تو را به من گفته‏اند و اجازه داده‏اند که تو را به جزیره خضرا ببرم». آنگاه او را به آنجا می‏برد. پس از شانزده روز دریانوردی، سرانجام به «آب‏های سفید»ی می‏رسند و ناخدا توضیح می‏دهد که این آب‏ها، مانند «سور بلد» (دیوار شهر) جزیره را در بر گرفته است و کشتی‏های دشمنان، هرگز نمی‏توانند از آنها بگذرند و به برکت وجود حضرت ولی‏عصر(ع) در آن غرق می‏شوند.

 سپس به جزیره خضرا می‏رسد. در آنجا جمعیت انبوهی را با بهترین لباس‏ها و نیکوترین وضع مشاهده می‏کند و شهری بسیار آباد، با درختانی سرسبز و انواع میوه‏ها و بازارهای بسیار و ساختمان‏های مجلل از سنگ‏های شفاف رخام می‏بیند. شخص بزرگواری به نام سیّد شمس‏الدّین که او را نوه پنجم امام زمان‏(ع) معرفی می‏کنند، مسئول تعلیم، تربیت و اداره جزیره خضرا و نایب خاص حضرت‏(ع) در آن جزیره است. او مستقیماً از امام‏(ع) فرمان می‏گیرد، ولی آن حضرت را نمی‏بیند و تنها، هر صبح جمعه نامه‏ای به خط امام‏(ع) در نقطه معینی گذاشته می‏شود که در آن، اوامر آن حضرت و آنچه تا یک هفته مورد نیاز خواهد بود، نوشته شده است.

علی بن فاضل، مدت هجده روز، در آن جزیره اقامت می‏کند، و از محضر سیّد شمس‏الدّین، استفاده می‏کند و پس از آن، به او دستور می‏رسد که به وطنش بازگردد. ۱

علی بن فاضل، آنچه را از سخنان سیّد شمس‏الدّین، استفاده می‏کند در کتابی به نام الفوائد الشّمسیّه گرد می‏آورد و ماجرای تشرف خود را برای تنی چند از عالمان معاصر خویش بازگو می‏کند.

«فضل بن یحیی طیبی»، نویسنده قرن هفتم هجری قمری، در ۱۱ شوال ۶۶۹ ق، این حکایت را از زبان علی بن فاضل در شهر حلّه می‏شنود و آن را در کتابی با نام جزیره الخضراء گرد می‏آورد. این کتاب، از سوی عالمان زیر مورد توجه واقع شده است:

 ـ شهید اوّل، آن را به خط خود نوشته، و خط او در خزانه امیرالمؤمنین‏(ع) پیدا شده است.
ـ محقق کرکی، آن را به فارسی برگردانده است.
ـ علّامه محمّد باقر مجلسی، آن را در بحارالأنوار نقل کرده است.
ـ شیخ حر عاملی، آن را در کتاب إثبات الهداه درج نموده است.
ـ وحید بهبهانی، به مضمون آن فتوی داده است.
ـ بحرالعلوم، در کتاب رجال خویش، آن را مورد استناد قرار داده است.
ـ قاضی نورالله شوشتری، محافظت بر آن را بر هر مؤمنی لازم داشته است.
ـ میرزا عبدالله اصفهانی (افندی) آن را در کتاب ریاض‌العلماء نقل کرده است.
ـ میرزای نوری، آن را در کتاب جنهالمأوی و النجم الثاقب آورده است.

البته، حکایتی نیز درباره محل اقامت امام مهدی‏(ع) از سوی شخصی به نام انباری نقل شده است، ولی به دلیل آنکه وی، آن را از شخصی مجهول نقل کرده است، به همان حکایت پیشین بسنده می‏کنیم.۲

 براساس حکایت علی بن فاضل، امام مهدی‏(ع) و فرزندان ایشان، در جزیره خضرا، واقع در اقیانوس اطلس سکونت دارند، و همه ساله، در موسم حج، حج می‏گزارند و پس از زیارت پدران و اجداد طاهرینشان‏(ع) در حجاز، عراق و طوس، مجدداً به این جزیره باز می‏گردند. آن حضرت‏(ع) غالباً در این جزیره اقامت دارند.۳

 ۲. دیدگاه مخالفان
جمعی از عالمان شیعه، حکایت یادشده را که بر وجود جزیره خضراء به عنوان محل اقامت غالب حضرت امام زمان‏(ع) دلالت می‏کند، دارای اشکال می‏دانند و از آنجا که دلیل دیگری در دست نیست، وجود چنان جزیره‏ای را نمی‏پذیرند.
پیش از نقل اشکال‏های وارد بر این حکایت، لازم است اشاره‏ای به سند آن داشته باشیم. علّامه مجلسی در کتاب خود می‏نویسد:

رساله‏ای مشهور به داستان جزیره خضرا واقع در دریای سفید یافتم. چون این رساله در بردارنده یاد کسانی است که آن حضرت را دیده‏اند و همچنین در آن مطالب شگفت‏انگیزی وجود دارد دوست دارم آن را در اینجا بیاورم. از آنجا که این رساله را در اصول (کتاب‏های روایی) معتبر نیافتم برای آن بابی مستقل گشودم و آن را آن‏گونه که یافتم نقل می‏کنم.۴
وی آنگاه به نقل حکایت می‏پردازد. در آغاز حکایت پس از خطبه آغازین چنین آمده است:

در خزانه امیر مؤمنان و سرور اوصیا و حجت پروردگار جهانیان و امام پرهیزکاران، علی بن ابی طالب ـ درود خدا بر او باد ـ متنی به خط شیخ فاضل و دانشمند عامل، فضل بن یحیی بن علی طیبی کوفی ـ قدس الله روحه ـ یافتم که در آن چنین آمده بود: «… این بنده نیازمند به بخشش خداوند سبحان متعال، فضل بن یحیی بن علی طیبی امامی کوفی که خدای او را ببخشاید، چنین می‏گویم:…»
فضل بن یحیی در ادامه رساله به واسطه شیخ شمس الدّین بن نجیح حلّی و شیخ جلال الدین عبدالله بن حرام حلی، حکایت جزیره خضرا را از زین‏الدّین علی بن فاضل مازندرانی نقل می‏کند.۵

علّامه سیّد جعفر مرتضی عاملی، به بررسی سند این حکایت پرداخته و اشکال‏ها و پرسش‏های متعددی را متوجه آن دانسته است که در اینجا به مهم‏ترین آنها اشاره می‏کنیم:

۱. نخستین پرستش ما درباره فردی است که در ابتدای روایت می‏گوید: «در خزانه امیر مؤمنان… علی بن ابی طالب ـ درود خدا بر او باد ـ متنی به خطّ شیخِ فاضل و دانشمند عامل، فضل بن یحیی طیبی یافتم.»

این شخص از نظر ما ناشناخته و اسم و نسب و خصوصیات دیگر او، کاملاً مجهول است. با یک نظر اجمالی به ابتدای روایت می‏فهمیم که او به طور قطع مجلسی(ره) نیست؛ زیرا ایشان با صراحت فرمودند: «این داستان را از یک رساله دیگر نقل می‏کنم.»

همان‏گونه که سیّد هاشم بحرانی(ره) (از معاصران مجلسی) در نقل داستان می‏گوید: «بعضی از بزرگان فرموده‏اند که این حدیث را به خط شیخ فاضل… یافته‏ایم.»۶

این جمله هم مانند عبارت مجلسی دلالت ندارد که بحرانی مستقیماً از راوی شنیده باشد. بر فرض اینکه بپذیریم بحرانی مستقیماً از راوی شنیده است این پرسش مطرح می‏شود که چگونه بحرانی او را دیده و داستان را بدون واسطه از او شنیده ولی مجلسی او را ندیده است با اینکه بحرانی و مجلسی هر دو، در یک زمان می‏زیسته‏اند. دیگر اینکه به چه علّت مجلسی به نقل از یک رساله متداول بسنده کرده و راجع به نویسنده و صاحب آن تحقیق نکرده است تا حقیقت داستان را از او شفاهاً سؤال کند.

 ۲. پرسش دوم اینکه چگونه این شخصِ «مجهول» خط طیبی را شناخت و اطمینان یافت که آنچه را در آن رساله یافته، خط طیبی است. آیا خط طیبی آن‏چنان مشهور و معروف بوده که حتی این فرد مجهول الحال هم آن را شناخته است؟

 شاید واقع مطلب بر این شخص، مشتبه شده باشد. به این جهت که مثلاً وقتی که دیده طیّبی این داستان را روایت می‏کند، فکر کرده لابد کاتب آن هم اوست در صورتی که بین این دو امر، ملازمه‏ای نیست.

 ۳. با توجه به این نکته ما مشاهده می‏کنیم که «علی بن فاضل» (کسی که در روایت به عنوان «مازندرانی» توصیف می‏شود و بعد خودش را در متن همین روایت، «عراقی» معرفی می‏کند) تلاش زیادی برای اثبات برخی از فضایل به نفع خودش دارد و این نکته از متن گفتارش با سیّد شمس‏الدّین، آنجا که از ملاقات با امام سخن می‏گوید، به روشنی معلوم می‏شود:

 ای سرورم، من یکی از بندگان مخلص آن حضرت هستم با این همه امام را ندیده‏ام. بعد سیّد شمس الدین به من فرمود: چرا، تو او را دو مرتبه دیده‏ای… .
و آن دو مرتبه را برایش توضیح می‏دهد.

علاوه بر این، همه روایت در صدد اثبات یک فضیلت بی‏نظیر برای اوست و آن اینکه او خدمت کسی رسیده که دیگران نرسیده‏اند و همچنین درصدد اثبات عنایت و توجه امام به اوست.

 پس وقتی ما این نکات را مورد توجه قرار می‏دهیم و بر آن، این حقیقت را بیفزاییم که هیچ‌یک از معاصران علی بن فاضل، او را توثیق نکرده و مورد اعتماد ندانسته‏اند و فقط کسانی او را قابل اعتماد دانسته‏اند که صدها سال پس از او زیسته‏اند و جالب اینکه، دلیل و مستند آنها در اعتماد به او، ظاهراً خود روایت جزیره خضرا است.

 با توجه به این نکات، نتیجه می‏گیریم که: اطمینان به صحت آنچه او برای ما نقل می‏کند امکان ندارد؛ چون احتمال می‏دهیم اصل قضیه و ریشه داستان، از بافته‏های ذهن اوست که برای رسیدن به شهرت یا برای نایل شدن به اهداف دیگری آن را ساخته است، همچنان‌که در طول تاریخ، نمونه‏های آن را مشاهده کرده‏ایم.

 ۴. از جمله نکاتی که شک و بدگمانی ما را در خصوص این راوی و داستانش افزایش می‏دهد این است که معاصران او مانند علّامه حلی ـ رحمه الله ـ و ابن داود، که در سال ۷۰۷ ق از تألیف کتاب رجالی خود فراغت یافته بود، و همچنین علمای دیگر، به طور کلی او را نادیده گرفته و هیچ کدام از آنها حتی یک کلمه درباره او سخن نگفته‏اند. با اینکه داستان گران‏بها و بی‏نظیر او، باید آنها را تشویق و تحریک می‏کرد که به داستان و راوی آن اشاره کنند؛ راوی و داستانش را بستایند و چنین داستانی را به عنوان یکی از دلایل امام و امامت قرار دهند و آن را شایسته نقل در کتاب‏های خود بدانند. وقتی می‏بینیم دانشمندان اسلامی، مطالب و داستان‏های کم‏اهمیت‏تری را در نوشته‏هایشان آورده‏اند، ولی این داستان را نادیده انگاشته‏اند، پی می‏بریم که شاید آن را دروغ و باطل به حساب آورده‏اند؟ یا آن را نشنیده‏اند؟ و یا اساساً چنین داستانی در زمان آنها ساخته نشده بود؟!

همه این احتمالات وجود دارد و همه آنها، ما را به شک در این داستان و راوی آن فرا می‏خواند. شاید کسی بگوید که شخصیت‏های برجسته دیگری هم وجود دارند که نویسندگان معاصر آنها، نامشان را در کتاب‏های رجالی خود نیاورده‏اند و شاید نسبت به این راوی نیز همین مسئله اتفاق افتاده باشد، ولی ما با دقت متوجه می‏شویم که این پاسخ در حقیقت تلاش بیهوده‏ای است؛ زیرا این چنین شخصیت‏هایی اگر چه در بعضی از کتاب‏های رجالی مطرح نشده‏اند، ولی در کتاب‏های دیگری که در همان زمان تألیف گردیده، به قلم آمده و مطرح شده‏اند. یا اینکه حداقل، مورد اعتماد بودن آنها با قراین و شواهدی غیر از آنچه خود آنها راجع به خودشان گفته‏اند ثابت شده است، و برخلاف علی بن فاضل، یک داستان منحصر به فرد نداشته‏اند که کتاب‏های معتبر تاریخ، مانند آن را ثبت و ضبط نکرده باشند. آری، همین که معاصران علی بن فاضل، داستان او را نادیده انگاشته‏اند و هیچ گونه خبری از آن نداده‏اند باعث برانگیخته شدن شک و بدگمانی جدّی ما نسبت به او می‏شود.

 ۵. از جمله نکات جالب توجه اینکه در خود روایت به صراحت آمده است: علی بن فاضل، داستان را از شروع تا پایان، در حضور طیبی و گروهی از علمای حلّه و اطراف آنکه برای زیارت شیخ آمده بودند، توضیح می‏دهد. حال اینکه ما هیچ فردی از این عدّه را پیدا نکردیم که داستان را بی‏واسطه یا دست‏کم باواسطه نقل کند. در صورتی که از آنها انتظار می‏رود تا آن را در شهرها و در بین مردم منتشر ساخته باشند و این داستان جالب را نُقل مجالس و محافل کنند؛ زیرا در این حکایت، جایگاه وجود امام زمان‏(ع) و فرزندانش در یک موضع استثنایی و پیچیده تعیین شده است.

 همچنین ما انتظار داشتیم مردم گروه گروه به زیارت قهرمان این کشف عجیب نایل شوند و به او تبرک جویند و تلاش کنند داستان را مستقیماً از خودش بشنوند و در کتاب‏های دیگر ثبت کنند و دانشمندان هم با آوردن نام او و داستانش، در کتاب‏های رجالی و غیررجالی خود، تبرک بجویند، ولی هیچ‌یک از این حوادث رخ نداد و تنها فردی که آن را نقل کرده، «طیبی کوفی» است. البته این نقل هم توسط فرد ناشناس، در بین اوراقی در میان گنجینه‏ای از کتاب‏ها کشف شده است و عجیب اینکه نویسنده ناشناس داستان هم، به خاطر خط معروف و مشهورش، توسط این مرد ناشناس، شناخته و کشف شده است.۷

با توجه به مطالب یاد شده اظهارنظر صریح و قطعی در مورد درستی یا نادرستی حکایت جزیره خضرا مشکل به نظر می‏رسد و بهتر است به جای مخالفت یا موافقت بی‏چون و چرا با این حکایت، علم آن را به خدا بسپاریم و چنان که پیش از این یادآور شده‏ایم بیشتر به دنبال شناخت وظایف قطعی خود در برابر امام زمان‏(ع) و عمل به آنها بشناسیم؛ زیرا دانستن یا ندانستن محل اقامت امام عصر(ع) و وجود داشتن و وجود نداشتن محلی به نام جزیره خضرا هیچ تأثیری در معرفت ما نسبت به امام زمان نزدیکی با آن حضرت ندارد

حسن شجاعی
ماهننامه موعود شماره ۸۶

پی‌نوشت‌ها:
۱. به نقل از: ناجی النجار، جزیره خضرا و تحقیقی پیرامون مثلث برمودا، ترجمه و تحقیق علی اکبر مهدی‏پور، چاپ ششم، قم، مؤلف، ۱۴۱۱ ق، صص ۵۲ ـ ۵۴.
۲. همان، ص ۵۴.
۳. همان.
۴. علامه مجلسی، بحارالأنوار، ج ۵۲، ص ۱۵۹.
۵.  همان.
۶.  سید هاشم بحرانی، تبصرهالولی، قم، مؤسسه المعارف الاسلامی، ۱۴۱۱ ه . ق، ص ۲۴۳.
۷. دراسه فی علامات الظهور و الجزیره الخضراء، صص ۱۹۵ ـ ۱۹۸، ترجمه به نقل از: ابوالفضل طریقه‏دار، جزیره خضرا، افسانه یا واقعیت، چاپ هفتم، قم، بوستان کتاب، ۱۳۸۲، صص ۱۱۵ ـ ۱۱۹.
۸.  برای مطالعه بیشتر در موضوع جزیره خضرا ر.ک: علامه مجلسی، همان، ج ۵۲، صص ۱۷۴ ـ ۱۵۹؛ علامه نوری، نجم الثاقب، صص ۳۹۱ـ۴۱۰؛ جزیره خضرا و تحقیقی پیرامون مثلث برمودا؛ جزیره خضراء افسانه یا واقعیت؟!؛ غلامرضا نظری، جزیره خضراء تحریفی در تاریخ شیعه، چاپ اول، قم، طلیعه نور، ۱۳۸۷

درباره مرتضی سرمدیان

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

4 × یک =

Watch Dragon ball super