نخستین موقوفه در اسلام

نخستین موقوفه در اسلامReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on Jan 9Rating:

تاریخ نخستین موقوفه در اسلام با نام مُخَیْریق و غزوه احد (سال سوم هجری، ۳۲ ماه پس از هجرت) پیوند دارد. محمد بن سعد (متوفای ۲۳۰ق) زیر عنوان «صدقات پیامبر خدا (ص)» آورده است که نخستین صدقه در اسلام، وقفی بود که پیامبر خدا (ص) پس از کشته شدن مخیریق در احد، از خود برجا نهاد.(۱) مُخَیریق (از قبیله ثَعلبه بن فِطْیون) توانگرترین مرد بنی قَیْنُقاع و از احبار یهود و آگاهان به احکام تورات بود. وی با آنکه از روی صفات و نشانه‏های پیامبر خدا (ص) به پیامبری آن حضرت پی‏برده بود؛ از دین خویش که بدان خو گرفته بود، دست بر نمی‏داشت. با این حال ـ و با آنکه همچنان بر دین یهود بود ـ روز شنبه که جنگ احد آغاز شد پیش یهودیان آمد و بدانان گفت: به خدا سوگند، شما خود می‏دانید که بر شما فرض است که محمد را یاری دهید. یهودیان بدو پاسخ دادند که امروز شنبه است. مخیریق گفت: دیگر شنبه‏ای در کار نیست، و آن گاه سلاح برگرفت و در احد به پیامبر خدا (ص) پیوست. وی پیش از آنکه آهنگ احد کند به محمّد بن مَسْلَمه، سَلَمه بن سَلامه و خویشان خود وصیّت کرد: اگر من امروز کشته شدم، دارایی من در اختیار محمّد خواهد بود تا بنابر رهنمود خدا ـ عزّوجلّ ـ در هر راه که خواهد صرف کند. هنگامی که جنگ به پایان رسید و مسلمانان شهدا را به خاک می‏سپاردند، مخیریق را در حالی که چند زخم خورده بود کشته یافتند. وی را بی‏آنکه نماز بر او گزارند در گوشه گورستان مسلمانان دفن کردند. نه در آن روز و نه پس از آن شنیده نشد که پیامبر (ص) برای او آمرزش خواهد، جز آنکه فرمود: مخیریق بهترین یهودی بود(۲).منابع تاریخ اسلام، چون مغازی واقدی، طبقات ابن‏سعد، تاریخ‏المدینه ابن‏شبّه، و نیز منابع روائی همچون بحارالانوار مجلسی و وسائل‏الشیعه حرّ عاملی دارایی مخیریق را که پیامبر (ص) وقف فرمود، هفت نخلستان (حوائط سبعه) به این شرح ذکر کرده‏اند: ۱ـ مِیْثَب یا مَیْثِب ۲ـ صافیه ۳ـ دَلال ۴ـ حُسْنی ۵ ـ بُرقه یا بَرقه ۶ ـ اَعواف ۷ـ مشربه ام‏ابراهیم.(۳) همین منابع، تصریح دارند که بخش عمده موقوفات پیامبر (ص) را در مدینه همین هفت نخلستان تشکیل می‏داد (۴) و با اصطلاحات و تعبیرات: «صدقه و صدقات، نفقه و نفقات، حَبْس و حُبُس، وَقْف، حَبسَ، وَقَفَ و تصدّق» از آنها سخن می‏گویند(۵).
برخی منابع، اطّلاعات بیشتری را در مورد محلّ این موقوفات و نیز در این‏باره که وقف بر چه کسانی بوده و… به دست می‏دهند. به گفته ابن‏شبّه «صافیه، بَرقه، دَلال و میثب» در کنار یکدیگر و در بالادست سورین (به ضبط سمهودی: صورین) پشت قصرِ مروان بن حکم واقع بوده و از وادی (نهر) مَهزور سیراب می‏شده‏اند. نخلستان «مشربه امّ ابراهیم» که ماریه قبطی، ابراهیم ـ فرزند پیامبر ـ را در آنجا زاد و در همان‏جا زندگی می‏کرد و به همین جهت نیز به این نام خوانده شد، در پشت «بیتِ مدراس» یهود و جنب مِلک ابوعبیده بن عبداللّه‏ بن زمعه اسدی قرار داشت و آن نیز از وادی مهزور آب می‏خورد. «حُسْنی» در ناحیه قُفّ، و «اعواف» در املاک بنی مُحَمَّم واقع بود و این هر دو نیز از مهزور سیراب می‏شدند.(۶)سمهودی (متوفای ۹۱۱هـ) اطلاعات دقیق‏تری درباره محلّ این نخلستانها آورده و اشاراتی هم به وضع این اوقاف در روزگار او (سده نهم و اوایل سده دهم هجری) دارد(۷).
در این منابع درباره اینکه این حوائط بر چه کسانی وقف بوده اختلاف دیده می‏شود. در یکی از روایات منقول در طبقات ابن‏سعد، سخن از این است که پیامبر (ص) پس از بازگشت از اُحد، اموال مخیریق را میان فقرا تقسیم فرمود.(۸)(یعنی موقوفه بودن آنها اساسا مردود شمرده شده است) امّا غالب روایات و اخبار ـ اعم از شیعه و سنی ـ موقوفه بودن این املاک را تصدیق و تأیید کرده‏اند؛ از آن جمله ابن‏یونس در جامع و مالک در ردّ نظر شُریح و نیز در مناظره با قاضی ابویوسف در حضور هارون‏الرشید بدان تصریح کرده‏اند؛ (۹) گرچه در مورد موقوفٌ‏علیه این اوقاف اختلاف هست.
برخی از روایات اهل سنّت، حکایت از آن دارد که این املاک، وقف عام بر مسلمانان بوده است. از آن جمله ابن‏سعد از واقدی و او از… روایت می‏کند که از عمر بن عبدالعزیز، به هنگامی که خلیفه بود شنیدم که می‏گفت: روزی که در مدینه گروه بسیاری از مردم جمع بودند از پیران مهاجران و انصار شنیدم که می‏گفتند: حوائط (نخلستانهای هفتگانه) پیامبر (ص)وقف بر مسلمانان است و از اموال مخیریق بوده… آن گاه عمر فرمان داد از خرماهای آن نخلستانها بیاورند. طبقی خرما آوردند… آنها را میان ما تقسیم کرد(۱۰).
در برابر روایت مذکور، اخبار و روایاتی در منابع اهل سنّت آمده که حکایت از وقف این حوائط بر خاندان پیامبر (ص) دارند و نکته مهم آنکه این گروه از روایات با اخبار مورد تأیید شیعه در این باب کمابیش مطابقت و همسویی دارد: سمهودی در وفاءالوفاء زیر عنوان «طلب فاطمه من ابی‏بکر صدقات ابیها» در توجیه مناقشه و احتجاج حضرت فاطمه (س) با ابوبکر و پاس مقام خلافت از سویی و ساحت مقدس دخت پیامبر (ص) از سوی دیگر، می‏نویسد: آن حضرت با اصل این سخن ابوبکر که از قول پیامبر (ص) می‏گفت: «لانورث؛ ما ترکناه صدقه» مخالفتی نداشت؛ بلکه استنباط و نظر وی این بود که این اموال وقف است و حق نظارت بر آن و قبض محصول و ثمر و تصرف در آن به واسطه ارث به او می‏رسد و لذا طالب سهم و نصیب خویش از اوقاف پیامبر (ص) در مدینه
بود و عقیده وی بر آن بود که حق تولیت بر این املاک متعلق به او (به واسطه دختری) و عبّاس (به واسطه عمومت) است(۱۱).
ابن‏شبّه به تفصیل در این باب سخن می‏گوید و بنابر روایات می‏نویسد: عمر تولیت این املاک را در زمان خلافت خویش به علی (ع) و عبّاس سپرد، بدین شرط که آن دو مطابق مفاد شروط وقف که پیامبر (ص) تعیین فرموده بود عمل کنند؛ یعنی با حفظ عین موقوفه، نفقه سالانه خاندان پیامبر (ص) پرداخت شود و آنچه از درآمد باقی می‏ماند در راه خدا صرف شود. همو می‏نویسد این شیوه در دوران خلافت عثمان نیز ادامه یافت و بعدها تولیت آن به عهده حسن بن علی (ع)، سپس حسین بن علی (ع) و آن‏گاه در اختیار علی بن حسین (ع) و حسن بن حسن و سپس زید بن حسن بود.
سمهودی سپس به روایت از عبدالرّزاق، از مَعْمَر از زهری می‏افزاید که سپس تولیت این اوقاف بر عهده عبداللّه‏ بن حسن مثنّی ـ معروف به عبداللّه‏ محض ـ بود تا آنکه بنی‏عباس به قدرت رسیدند و این اوقاف را از دست بنی‏الحسن (علویان) به در آوردند. او به نقل از اسماعیل قاضی آورده است که عباس ـ عمّ پیامبر ـ در روزگار خلافت عثمان از سهم خویش اعراض کرده بود(۱۲).
ابن شبَّه (۱۷۳ـ۲۶۲هـ) به روایات از ابوغَسّان آورده است: اوقاف (صدقات) پیامبر (ص) امروز در دست خلیفه است؛ هر که را می‏خواهد به تولیت آنها می‏گمارد یا عزل می‏کند و محصول و درآمد آن را به نحوی که وکلا تشخیص می‏دهند، میان نیازمندان مدینه تقسیم می‏کند(۱۳). سمهودی به نقل از رزین العبدری می‏افزاید: برخی از این مستغلاّت تا حدود سال ۵۰۰ هجری ـ که یکی از ولات مدینه آنها را به خود اختصاص داده ـ همچنان معروف و وقف بر مساکین بوده است(۱۴).
نکته مهم و قابل ذکر این است که منابع اهل سنّت درباره این اوقاف بسیار آشفته و پریشان سخن گفته‏اند و روایات مربوط به حوائط سبعه (نخلستانهای هفتگانه متعلّق به مخیریق و موقوفه پیامبر) را با دیگر املاک و اموال و مستغلاّت به جا مانده از پیامبر (ص)، نظیر: فدک، خیبر، اراضی بنی‏نضیر و بنی‏قریظه ـ که هر کدام بر پایه نظر فقهای شیعه حکمی خاص خود دارد ـ خلط کرده و درآمیخته‏اند.
چنان که در آغاز این بحث اشاره شد، بر آن نبوده‏ایم که در تاریخ نخستین اوقاف به تفصیل سخن گفته شود، هم از این روی، در این باب استقصای تامّی در منابع شیعه نکرده‏ایم و تنها به آنچه در بحارالانوار و وسائل‏الشیعه آمده، بسنده می‏شود:
به نوشته مجلسی ـ به نقل از قرب‏الاسناد ـ به روایت از ابن‏عیسی، از بزنطی آمده است: از امام رضا (ع) درباره نخلستانهای هفتگانه (الحیطان السبعه) پرسیدم، فرمودند: آنها میراث پیامبر خدا (ص) بود که وقف فرمودند و آن حضرت، درآمد آن را صرف هزینه مهمانها و نیازمندیهای خویش می‏کرد. پس از رحلت پیامبر (ص) عبّاس بر سر آن با فاطمه (س) به داوری برخاست. علی (ع) و دیگران گواهی دادند که این نخلستانها وقف است و عبارت‏اند از: دلال، عواف (ظاهرا اعواف)، حُسنی، صافیه، مِلک ام‏ابراهیم، منبت (ظاهرا مَیْثِب یا مِیْثَب) و برقه(۱۵).
مجلسی در خبری دیگر، به روایت از زید بن علی، از حسن بن علی (ع)، آورده که فرمود: این وصیّت فاطمه دخت محمد (ص) در مورد نخلستانهای هفتگانه: عواف (اعواف)، دلال… به علی بن ابی‏طالب (ع) است، و اگر او در گذشت از آنِ حسن بن علی (ع) و پس از او برادرش حسین (ع) و پس از او از آن الاکبر فالاکبر از فرزندان پیامبر خدا (ص) ست(۱۶). شیخ حرّ عاملی، خبری قریب به مضمونِ خبر پیشین آورده است که اسناد روایت آن به امام محمد باقر (ع) می‏رسد. در این خبر، نام علی بن ابی‏طالب (ع) به عنوان کاتب متن وصیّت و نام مقداد بن اسود و زبیر بن عوّام به عنوان گواه و شاهد آمده است(۱۷).
آخرین نکته‏ای که در این مقاله کوتاه باید بدان اشاره شود این است که به رغم تصریح و تأیید بسیاری از منابع اصیل و معتبر اهل سنّت در این‏باره که حوائط سبعه مخیریق را نخستین اوقاف، و حضرت رسول اکرم (ص) را نخستین واقف معرّفی کرده‏اند و بعضا به تفصیل در باب آنها سخن گفته‏اند، برخی از منابع اهل سنّت و از آن میان ابوهلال عسکری با عبارت «اوّل ما احتبس فی‏الاسلام صدقه عمر… یقال له ثمع» عمر بن خطاب را نخستین واقف، و ملک ثمغ یا ثمغا را نخستین وقف و موقوفه دانسته‏اند(۱۸). البته عمر و بسیاری دیگر از صحابه به پیروی از پیامبر (ص) به این سنّت حسنه عمل کرده‏اند؛ امّا اینکه عمر را نخستین واقف به شمار آوریم، با وجود نبودن دلیل، خالی از نوعی جانبداری تعصّب‏آلود و غیر منطقی نیست؛ بویژه آنکه در کتب معروف به الاوائل و مباحث و ابواب برخی از کتابها، نظیر تاریخ‏الخلفاء سیوطی (۱۹) که به اوائل امور در تاریخ پرداخته‏اند، اموری به عنوان فضیلت به افراد نسبت داده شده که به آسانی می‏توان دریافت که این نسبتها در پرتو قدرت سیاسی، اجتماعی یا دینی این شخصیّتها شکل گرفته و پدید آمده است.

پی نوشت :

۱- ابن‏سعد، محمد کاتب واقدی، الطبقات الکبری، بیروت، دار بیروت للطباعه والنشر، ۱۴۰۵ هـ/ ۱۹۸۵م، ج۱، ص۵۰۱.
۲- واقدی، محمدبن عمر، کتاب المغازی، تحقیق مارسدن جونس، قاهره، دارالمعارف، ۱۹۶۶م، ج۱، صص۲۶۲ـ۲۶۳؛ابن‏شبّه، ابوزید عمر، تاریخ‏المدینه‏المنوره، تحقیق فهیم محمّد شلتوت، قم، دارالفکر، ۱۴۱۰ هـ/ ۱۳۶۸ ش، ج۱، ص۱۷۳؛ ابن‏هشام، همان، ج۲، صص۱۵۹ـ۱۶۰؛ ابن‏سعد، همان، ج۱، ص۵۰۲.
۳- واقدی، همان، ج۱، ص۳۷۸؛ ابن‏سعد، همان، ج۱، صص۵۰۲، ۵۰۳؛ابن‏شبّه، همان جا؛ مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، مؤسّسه الوفاء، ۱۴۰۳ هـ/ ۱۹۸۳م، ج۱۰۰، ص۱۸۳ (=باب الوقف، باب۱، حدیث۱۰)؛ حرّ عاملی، محمدبن الحسن، وسائل‏الشیعه، تحقیق عبدالرحیم ربّانی شیرازی، بیروت، دار احیاءالتراث العربی، ج۱۳، ص۳۱۱.
۴- ابن‏هشام، همان، ج۲، ص۱۶۰؛ ابن‏سعد، همان، ج۱، ص۵۰۱.
۵- واقدی، ابن‏سعد، همان جاها.
۶- ابن‏شبّه، همان، ج۱، صص۱۷۳ـ۱۷۴.
۷- سمهودی، نورالدین علی‏بن احمد، وفاءالوفا باخبار دارالمصطفی، بیروت، داراحیاءالتراث العربی، ۱۴۰۴ هـ/ ۱۹۸۴م، ج۳، صص۹۹۳ـ۹۹۴.
۸- ابن‏شبّه، همان، ج۱، صص۱۷۴ـ۱۷۵؛ واقدی، همان، ج۱، ص۳۷۸؛ ابن‏سعد، همان، ج۱، ص۵۰۲؛ سمهودی، همان، ج۱، صص۹۹۰ـ۹۹۱.
۹- کتّانی، شیخ عبدالحی، التراتیب الاداریه، بیروت، دارالکتاب العربی، ج۱، صص۴۰۱ـ۴۰۴.
۱۰- ابن‏سعد، همان، ج۱، صص۵۰۲ـ۵۰۳.
۱۱- سمهودی، همان، ج۳، صص۹۹۶ـ۹۹۸.
۱۲- ابن‏شّبه، همان، ج۱، صص۲۰۲ـ۲۰۷، ۲۰۹؛ سمهودی، همان جا؛ کتانی، همان، ج۱، صص۴۰۲،۴۰۴.
۱۳- ابن‏شبّه، همان، ج۱، ص۲۱۸.
۱۴- سمهودی، همان، ج۳، ص۹۹۴.
۱۵- مجلسی، همان جا.
۱۶- مجلسی، همان، ج۱۰۰، صص۱۸۵ـ۱۸۶.
۱۷- حرّ عاملی، همان، ج۶، ص۳۱۱.
۱۸- عسکری، ابوهلال حسن‏بن عبداللّه‏بن سهل، کتاب الاوائل، تحقیق محمدالسیّد الوکیل، المدینه المنوّره، ۱۳۸۵ هـ/ ۱۹۶۶م، ص۱۴۳.
۱۹- سیوطی، جلال‏الدین عبدالرحمان، تاریخ‏الخلفاء، به تحقیق محمد محیی‏الدین عبدالحمید، قاهره‏المکتبه‏التجاریه الکبری، ۱۳۷۱ هـ/ ۱۹۵۲م، صص۱۲۵ـ۱۲۸.

نویسنده: هادی عالمزاده
منبع: میراث جاویدان

درباره مدیریت پرچم های سیاه شرق

پیشنهاد میکنیم

بان كي مون يدعو السعودية الى وقف إعدام الشيخ النمر

بان کی مون یدعو السعودیه الى وقف إعدام الشیخ النمر

بان کی مون یدعو السعودیه الى وقف إعدام الشیخ النمرReviewed by مدیریت پرچم های سیاه …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

15 − هفت =

Watch Dragon ball super