گذشت چندين سال از خاموشي آن قافله سالار انقلاب كه جهاني را دگرگون ساخت و اسلام را در برابر همه سلطه‌طلبان و مستكبران عالم احيا كرد، شناخت بيشتر و عميق‌ترش را مي‌طلبد. تا به حال در گفته‌ها و نوشته‌هاي بسياري، ويژگي‌ها و خصوصيات امام راحل از زواياي مختلف تشريح شده است، اما بعد رفتار خانوادگي آن عزيز و نگاه و نگرش وي به زن و زندگي، كمتر و يا هيچ مورد بررسي و تحليل واقع نشده كه اين خود قابل تامل است. مرحوم همسر حضرت امام در اين گفتگو از اشنايي و ازدواجش با امام خميني (ره)، نحوه ازدواج، تربيت بچه‌ها، رفتار امام در منزل، و نگاه امام به زن و زندگي گفته‌اند. همسر امام خميني تا به حال حاضر به گفتگو با هيچ نشريه و رسانه‌اي نشده بودند اما اين گفتگو با زحمت فراوان سركار خانم دكتر زهرا مصطفوي دختر بزرگوار ايشان انجام شده كه ساليان پيش در نشريه «ندا» چاپ شد. مشروع اين گفتگو را در زير مي‌خوانيد:

ناگفته هایی از زندگی امام خمینی ( ره )

ناگفته هایی از زندگی امام خمینی ( ره )Reviewed by مرتضی سرمدیان on Jun 3Rating:

*خانم مصطفوی: مادرجان سلام علیکم. امیدوارم مرا ببخشید، می‌خواستم اگر موافقت می‌فرمایید مختصری از زندگی مشترکتان با حضرت امام و قبل از ازدواج خود و اینکه در چه خانواده‌ای متولد شده‌اید و خانواده‌تان از نظر علمی و اقتصادی چگونه بودند برای ما توضیح بفرمایید.

**سلام علکیم . بسم الله اگر بخواهیم از وضعیت خانوادگی خود بگویم باید از چند نسل قبل شروع کنم. پدرم حاج میرزا محمد ثقفی از علمای تهران بود که از ایشان، آن طور که من اطلاع دارم، تفسیر نوین در چند جلد مانده است و بیشتر مشغول تالیف کتاب بودند و کمتر به امور آخوندی مثل گرفتن وجوهات شرعیه و ارتباط با بازاریان و امثال آن اشتغال داشتند، البته نماز جماعت داشتند و پیش نماز بودند و ضمنا چون «خانم جان» من هم متمول بود احتیاج نداشت. پدر ایشان میرزا ابوالفضل تهرانی از نوابغ زمان خود بود که در جوانی، حدود چهل و چند سالگی، فوت کرد. میرزا ابوالفضل هم صاحب کتاب «شفاء الصدور» است که شرحی بر زیارت عاشورا است. آقا «امام س» گفتند: که میرزا ابوالفضل از بزرگان بوده‌اند و از ایشان کتاب شعری هم به زبان عربی چاپ شده است.

*خانم مصطفوی: ظاهرا ایشان کتابخانه مفصلی داشته‌اند که وقف است.

**بله ایشان کتابخانه مفصلی داشته‌اند و من از پدرم شنیدم که آن را به مدرسه سپهسالار قدیم که شهید مطهری فعلی است داده‌اند. ایشان در آن مدرسه، هم نماز می‌خواندند و هم مجلس درس داشتند.
پدر او حاج میرزا ابوالقاسم ثقفی که معروف بوده است به «حاج میرزا ابوالقاسم کلانتر» از مجتهدین زمان خود بود که یکی از کتاب‌های ایشان تقریرات درس مرحوم شیخ انصاری از علمای خیلی بزرگ است و تقریرات ایشان در دسترس همه بود. اینکه به او «کلانتر» می‌گفتند ظاهرا به دلیل آن بود که پدرش حاج میرزا محمود از رجال زمان ناصر‌الدین شاه بوده و گویا وقتی ناصرالدین شاه به کربلا رفته است اینطور شنیده‌ام که او را حاکم و کلانتر تهران کرده است.

*خانم مصطفوی: مادر جان درباره وضعیت خانوادگی خودتان از طرف مادری هم توضیح بفرمایید.

**پدر مادرم حاج میرزا غلامحسین، خزانه‌دار و مستوفی خزانه بود که به او «خازن‌الممالک» می‌گفتند. پدر مادربزرگم حاج میرزا هدایت بود که در تاریخ دوران قاجاریه او «ناظم خلوت» یعنی وزیر دربار بود و بعدها در زمان رضاخان که نام فامیل باب شد،‌فامیل خود را ناظم خلوتی گذاشتند و مادربزرگم که به رحمت خدا رفته است فامیل ناظم خلوتی داشت.

*خانم مصطفوی: در این صورت وضعیت اقتصادی خانواده شما خوب بوده است؟

**بلی، مادر خانم جانم از پدرش ارث داشت و شوهرش هم خازن الممالک بود و تمول داشت.آن زمان پدرش ماهی ۳۰ تومان پول توی جیبی به خانمم می‌داد. البته آقا خانم طلبه بود و مالیه‌ای نداشت ولی پدرش در کوچه صدراعظم ساکن بود که خانه‌های آن مال اتابک بود. اتابک شوهر عمه خانمم بود و در آن زمان علما پیش دستگاه دولتی خیلی اهمیت داشتند چون همه امور مملکت زیر نظر علما بود. پدر آقا جانم حاج میرزا ابوالفضل ، هم مورد احترام اتابک بود و هم چون قوم و خویش بود ارتباط زیادی با اتابک داشت.

*خانم مصطفوی: ظاهرا پدرتان آقای ثقفی ، مدتی در قم زندگی کرده‌اند؟

**حاج شیخ عبدالکریم در سال ۴۰ قمری به قم آمد و حوزه قم تاسیس شد یعنی من تقریبا ۷ ساله بودم- من متولد ۳۳ قمری هستم – و پدرم
که ۲۹ یا ۳۰ ساله بود به فکر افتاد که برای ادامه تحصیل به قم برود و وقتی من تقریبا ۹ ساله بودم پدر و مادرم به قم رفتند و ۵ سال آقاجانم در قم ماندگار شد و من نزد مادربزرگم ماندم و اصلا با آنها نرفتم و آنها هم انتظار نداشتند با آنها بروم چون من از اول نزد مادربزرگم مانده بودم و با او زندگی می‌کردم.

*خانم مصطفوی: مادر، شما که اولاد اول پدر و مادرتان هستید، چند خواهر و برادر دارید و چرا نزد مادربزرگتان زندگی می‌کردید؟

**من اولاد اول پدر و مادرم بودم و وقتی آنها به قم می‌رفتند دو خواهر داشتم که یکی از آنها فوت کرده است و دو برادر؛‌یکی آقا رضا و دومی محسن بود و مادرم یکدانه اولاد بود. پدرش زود فوت کرده بود و مادرش شوهر نکرده بود و یک اولاد دختر و یک پسر داشت که آن پسر هم در سال وبائی فوت کرده بود و فقط یک دختر برایش مانده بود. مادرم بعد حامله شد و مادربزرگم به مادرم گفت: «حالا که تو حامله‌ای، من دخترت را می‌برم» قدیم هم اعیان چند دایه داشتند و مدتی که می‌گذشت اعیان بچه‌ها را می‌دادند منزل دایه و خرج دایه را می‌دادند. مثل مادرم که دایه داشت و او تا زمانی که احمد به دنیا آمد و تو چهار ساله بودی، زنده بود، محیا خانم.

*خانم مصطفوی: بله یادم می‌آید یک خانم صورت گرد با روسری سفید که زیر گلو سنجاق می‌کرد.

** من از ۶ ماهگی رفتم پیش مادربزرگم و با او زندگی کردم. نام او خانم مخصوص بود و ما به او خانم مامانی می‌گفتیم. وقتی آقاجانم به قم رفت، ما با مادربزرگم دو سال یک مرتبه به قم می‌رفتیم. آن زمان ماشین نبود فقط دلیجان و کالسکه بود و ما همیشه با کالسکه می‌رفتیم. دو شب هم در راه می‌خوابیدیم، علی آباد و جای دیگر. آقا جانم یک خانه آبرومند در قم در کوچه آسیداسماعیل در بازار اجاره کرده بود. خانه بزرگی بود. اندرونی و بیرونی داشت و حیاط خوب و صاحبخانه هم شخص تاجر و معتبری بود. آنجا را اجاره کردند و یک نوکر داشتیم به نام ذبیح الله و دو کلفت و اشخاصی هم آمدند برای کارهای متفرقه . خانمم ماهی ۳۰ تومان داشت و ما را به مدرسه گذاشت. آن زمان مدرسه‌ای که درس جدید بدهد دارای کلاسی بود که۲۰ شاگرد داشت و کسانی که می‌توانستند ماهی ۵ ریال بدهند خیلی کم بودند، دختران دکترها، تاجرها یا مجتهدین به مدرسه می‌رفتند. ما سه خواهر بودیم که به مدرسه می‌رفتیم و تا کلاس هشتم درس خواندیم . خواهرهایم آنجا درس می‌خواندند و من در تهران، تا کلاس هشتم که صحبت ازدواج مطرح شد.

*خانم مصطفوی: پس حالا که صحبت به اینجا رسید لطفا از ازدواجتان بگویید و اینکه چطور شد که آقا شما را پیدا کردند؟

**آقاجانم که ۵ سال در قم بودند و ما چند بار قم رفتیم یکبار ده سال بودم، یکبار ۱۳ ساله و یکبار هم ۱۴ ساله بودم. پدرم از مادربزرگم خواهش کرد که من بمانم. مادربزرگم می‌خواست ۱۵ روز بماند و برگردد چون عید بود. آقاجانم خواهش و تمنا کرد که من «قدسی جان را سیر ندیدم بگذارید دو ماهی پیش من بماند.ما تابستان به تهران می‌آییم و او را می‌آوریم» بالاخره مادربزرگم راضی شدند. ما هم راضی نبودیم ولی چند ماهی ماندیم. تصدیق کلاس ششم را گرفته بودم. آقاجانم می‌گفت: «دبیرستان نرو» چون روحیه‌اش متجددانه نبود. آن وقت دبیرستان برای دخترها کم بود و او می‌گفت: «چون در دبیرستان معلم مرد است نرو. فراش مرد است و بازرس مرد است». ایراد می‌گرفت و ما هم نرفتیم. یک چند ماهی ماندم و بعد با خانمم آمدیم تهران. در این مدت ۵ سال آقاجانم در قم دوستان و رفقایی پیدا کرده بود. یکی از آنها آقا «روح الله» بود که در آنجا رفیق شده بودند. هنوز حاجی نشده بود. مرد متدین، نجیب، باسواد و زرنگی بود. او را پسندیده بود که با من ۱۲ سال تفاوت سنی داشت و با آقاجانم ۷ سال. یکی از دوستان دیگر آقاجانم آقای آسید محمد صادق لواسانی بود که او هم از دوستان آقا روح الله بود. آن زمانی که آقاجانم می‌خواست به تهران بیاید،‌آقای لواسانی به آقا روح الله گفته بود که چرا ازدواج نمی‌کنی؟ ۲۷ -۲۶ ساله بود. او هم گفته بود: «من تاکنون کسی را برای ازدواج نپسندیده‌ام و از خمین هم نمی‌خواهم زن بگیرم. به نظرم کسی نیامه است» آقای لواسانی گفته بود آقای ثقفی دو دختر دارد و خانم داداشم می‌گوید خوب هستید» اینها را بعدا آقا برایم تعریف کردند که وقتی آقای لواسانی گفت آقای ثقفی دو دختر دارد و از آنها تعریف می‌کنند مثل اینکه قلب من اینجا کوبیده شد. در هر حال آقاجانم هم خوشکل و شیک و اعیان و خوش لباس بود. مثلا در آن زمان پوستین‌های اسلامبولی می‌پوشید و می‌رفت و همه طلبه‌ها تعجب می‌کردند؛ هم عالم بود و هم شیک بود. مثلا نمی‌گذاشت ما مدرسه برویم باید چاقجور بپوشیم، کفش‌هایمان مشکی ساده باشد. آستین لباسمان بلند باشد. اصلا روحا تجمل را دوست نداشت و خیلی‌ اهل علم و ملا بود. آقا (حضرت امام س)‌همیشه می‌گفت: « پدرشما خیلی ملاست، خیلی با فضل و با علم است ولی حیف که رشته ملایی به دستش نیست.»

*خانم مصطفوی: ایشان که اهل علم وفضیلت بوده‌اند مسلما دارای تالیفات هم بوده‌اند؟

** من فقط یک تفسیر از ایشان می‌دانم، کتاب های دیگرش را نمی‌دانم. شما اگر بخواهید از اخوی‌ها، علی آقا و حسن آقا بپرسید هر دو می‌دانند. کتابخانه‌اش را با اینکه عده‌ای از او کتاب گرفته بودند و مجانی هم کتابخانه را به دانشگاه داده بود باز هم یک اتاق کتاب داشت که هنوز هم هست از پایین تا زیر سقف است. کتاب های خودش، کتاب‌های پدرش و آنهایی که تهیه کرده بود.

*خانم مصطفوی: مادر از خواستگاری بفرمایید، خواستگاری جگونه انجام شد؟

**این باعث شد که آسید احمد آمد خواستگاری. برای قبول خواستگاری حدود ۱۰ ماه طول کشید. چون من حاضر نبودم به قم بروم . آن زمان هم که خانه پدرم می‌رفتم، بعد از ۱۵ -۱۰ روز از مادربزرگم می‌خواستم که برگردیم. چون قم مثل امروز نبود. زمین خیابان،‌تا لب دیوار صحن قبرستان بود، کوچه‌های باریک و …، زیاد در قم نمی‌ماندم. به این خاطر بود که زود از قم می‌آمدم و آن دو ماهی که آقام مرا به زور نگهداشت، خیلی ناراحت بودم.
مراحل خواستگاری شروع شد آقاجانم می‌گفت: « از طرف من ایرادی نیست و قبول دارم. اگر تو را به غربت می‌برد، آدمی است که نمی‌گذارد به قدسی جان بد بگذرد» روی رفاقت چند ساله‌اش روی آقا شناخت داشت. من می‌گفتم که اصلا قم نمی‌روم و جهاتی بود که میل نداشتم به قم بروم.

*خانم مصطفوی: پس چطور شد که به قم رفتید؟ ظاهرا خواب دیدید اگر یادتان هست بفرمایید.

**خواب‌های متبرک دیدم، چند خواب، خواب‌هایی دیدیم که فهمیدیم این ازدواج مقدر است. آن خوابی که دفعه آخری دیدم که کار تمام شد حضرت رسول – امیرالمومنین و امام حسن را در یک حیاط کوچکی دیدم که همان حیاطی بود که برای عروسی اجاره کردند.

*خانم مصطفوی: یعنی شما در خواب خانه‌ای را دیدید، و بعد از مدتی خانه‌ای که برای عروسی شما اجاره کردند، همان بود که شما قبلا در خواب دیده بودید؟

** بله، همان اتاق‌ها با همان شکل و شمایل که در خواب دیده بودم. حتی پرده‌هایی که بعدا برایم خریدند، همان بود که در خواب دیده بودم. آن طرف حیاط که اتاق مردانه بود پیامبر (ص) و امام حسن (ع) و امیر المومنین (ع) نشسته بودند و در این طرف حیاط که اتاق عروس شد من بودم و پیرزنی با یک چادر که شبیه چادر شب بود و نقطه‌های ریزی داشت و به آن چادر لکی می‌گفتند. پیرزن ریزنقشی بود که او را نمی‌شناختم و با من پشت در اتاق نشسته بود. در اتاق شیشه داشت و من آن طرف را نگاه می‌کردم. از او می‌پرسیدم اینها چه کسانی هستند؟ پیرزن که کنار من نشسته بود گفت آن روبرویی که عمامه مشکی دارد پیامبر (ص) است. آن مرد هم که مولوی سبز دارد و یک کلاه قرمز که شال بند به آن بسته شده – و آن زمان مرسوم بوددر نجف هم خدام به سر می‌گذاشتند- امیرالمومنین است. اینطرف هم جوانی بود که عمامه مشکی داشت و پیرزن گفت که: این امام حسن است. من گفتم: ای وای این پیامبر است و این امیرالمومنین است و شروع کردم به خوشحالی کردن، پیرزن گفت: «تویی که از اینها بدت می‌آید!!» من گفتم : « نه، من که از اینها بدم نمی‌آید؟ من اینها را دوست دارم.»
آن وقت گفتم: «من همه اینها را دوست دارم، اینها پیامبر من هستند، امام من هستند. آن امام دوم من است، آن امام اول من است» پیرزن گفت: تو که از اینها بدت می‌آید!» اینها را گفتم و از خواب بیدار شدم. ناراحت شدم که چرا زود از خواب بیدار شدم. صبح برای مادربزرگم تعریف کردم که من دیشب چنین خوابی دیدم. مادربزرگم گفت :« مادر! معلوم می‌شود که این سید حقیقی است و پیامبر و ائمه از تو رنجشی پیدا کرده‌اند. چاره‌ای نیست این تقدیر توست.»

*خانم مصطفوی: قرار بود چه موقع جواب بدهید؟

**هر چه آقا جانم می‌گفت، من می‌گفتم:نه. جواب آخر معلوم نبود آسید احمد لواسانی از جانب داماد هر شب می‌آمد خواستگاری و می‌پرسید چی شد؟ آسید احمد هم باز دوباره می‌آمد آنجا و آقا جانم هم می‌گفت زنها هنوز راضی نشده‌اند. چون آ سید احمد با پدرم دوست بود با گاری و دلیجان می‌آمد و دو سه روز خانه آقاجانم می‌ماند و برمی‌گشت.
یک چند وقتی گذشت، تا دفعه پنجمی که در عرض دو ماه آمد، گفت: بالاخره چی شد؟ آقام می‌خواست حسابی رد کند و بگوید:« من نمی‌توانم دخترم را بدهم. اختیارش دست خودش و مادربزرگش است و ما برای مادربزرگش احترام زیادی قائلیم. مادربزرگم راضی نبود، چون شریک‌ ملک‌های مادربزرگم هم خواستگاری کرده بود.

*خانم مصطفوی: پدرتان خیلی روشن بوده‌اند و مقید بوده‌اند که خودتان و مادربزرگتان راضی باشید. در حالیکه خیلی از پدرها در آن زمان به خواسته دختر چندان توجه نمی‌کردند.

**بله. بله. من سر صبحانه خواب را برای مادربزرگم تعریف کردم و بلافاصله وقتی اسباب صبحانه جمع شد آقاجانم وارد شدند. زمستان بود و کرسی بود و همه اینها بر حسب اتفاق بود.

*خانم مصطفوی: یعنی خواب شما – مشورت مادربزرگ و ورود آقاجان اتفاقی بود؟

** بله، آقا جانم آمدند و نشستند و من چای آوردم. گفتند: « آسید، احمد آمده، دفعه پنجمش است و حرفی به من زد که اصلا قدرت گفتن ندارم» حرف، این بود که آسید احمد وقتی دیده که آقام گفته نه، نمی‌شود یعنی زنها راضی نیستند آسید احمد هم به طور محکم گفته:« با رفاه بزرگ شده و با وضع طلبگی نمی‌تواند زندگی کند و این حرف‌هایی است که کسانی که مخالفند می‌زنند.» همه مخالف بودند اول خودم. بعد مادربزرگم، مادرم، فامیل‌ها. آقام هم می‌گفت میل خودتان است ولی من به ایشان عقیده دارم که مرد خوب و باسواد و متدینی است و دیانتش باعث می‌شود که به قدسی جان بدنگذرد.
آقام گفت:« اگر ازدواج نکنی من دیگر کاری به ازدواجت ندارم». من دختر ۱۵ ساله‌ای بودم و خیلی هم مقام پدرم را حفظ می‌کردم. حتی بی‌چادر جلوی پدرم نمی‌رفتم. حتی وقتی صدایمان می‌کرد باید چادر روی سرمان بیندازیم ولو چادر خواهر باشد یا هر کس دیگر. من هم سکوت کردم. خانم بزرگ رفت به عنوان تشریفات برای ایشان گز آورد، از گز خوردند و گفتند: «پس من به عنوان رضایت قدسی ایران گز می‌خورم.» گفتند و گز را خوردند و من هم هیچی نگفتم، چون ابهت خوابی که دیده بودم، من را گرفته بود. سکوت کرد. آقام گز را خوردند و رفتند. به فاصله یک هفته آسید‌محمد صادق لواسانی و داماد با یک نوکر به نام مسیب بر آقا جانم وارد شدند برای خواستگاری و همه با هم رفیق بودند جز آقای هندی.
آقام هم مرا خبر کرد. ذبیح‌الله نوکر آقا آمد منزل مادربزرگم گفت: «خانم، میهمان دارند. گفته‌اند قدسی ایران بیاید آنجا.» مادربزرگم گفت: «میهمانش کیست؟» به او سفارش کرده بودند که نگو داماد آمده است. واهمه از این داشتند که باز بگویم نه. من هم رفتم خانه مادرم. آنجا که رفتم موضوع را فهمیدم.
آن خواهرم که یک سال و نیم از من کوچکتر بود_ شمس آفاق_ دوید و گفت: «داماد آمده!! داماد آمده!» من را بردند و داماد را از پشت اتاق ذبیح‌الله نشانم دادند. آنها توی اتاق دیگر نشسته بودند و من از پشت در این اتاق ایشان را دیدم. آقا زردچهره بود، موی کم زردی داشت و اتفاقا رو به رو واقع شده بودند و زیر کرسی نشسته بودند. وقتی برگشم خواهرانم و مادرم هم آمدند و داماد را دیدند، چون هیچ کدام داماد را ندیده بودند.

*خانم مصطفوی: داماد را پسندیدید؟

**بدم نیامد، اما سنی هم نداشتم که بتوانم تشخیص بدهم که چکار باید بکنم. ذاتا هم آدم صاف و ساده‌ای بودم. آقاجانم آهسته امد و از خانه جانم پرسید:« قدسی ایران برگشت چه گفت؟» خانم جانم گفتند: «هیچی نشسته است» بعدا به من گفتند که «وقتی تو ساکت نشسته‌ بودی، به زمین افتاد و سجد ه کرد.» چون او خودش پسندیده بود. همیشه پدرم می‌گفت: «من دلم یک پسر اهل علم می‌خواهد و یک داماد اهل علم.» همین هم شد. آقا اهل علم بو و یک پسرشان هم یعنی حسن آقا را اهل علم کرد، یعنی پسر دوم خودش را.

*خانم مصطفوی: آیا بعد از ازدواج هم وضع زندگی شما مثل قبل بود؟

روز اول که می خواست آقا ازدواج کند و آقا جانم قرا بود جواب مثبت به آسید‌احمد بدهد به ایشان گفت که خانم‌ها ایراد دارند. آسید احمد گفت ایرادشان چیست؟ گفت که یکی اینکه او را نمی‌شناسند و او مال خمین است و دختر در تهران بزرگ شده است و در حالت رفاه بزرگ شده است و وضع مالی مادربزرگش خیلی خوب بوده و با وضع طلبگی مشکل است زندگی کند. داماد اصلا چی دارد؟ آیا چیزی دارد یا نه؟ اگر صرف حقوق شهریه حاج شیخ عبدالکریم است، راستی نمی‌تواند زندگی کند و اگر نه، از خودش آیا سرمایه‌ای دارند یا نه؟ از آن گذشته آیا داماد زن دارد یا نه؟ شاید در خمین زن داشته باشد و شاید بچه داشته باشد. شاید صیغه می‌کردند تا تحصیلاتشان تمام شود و سرمایه‌ای پیدا کنند و چه بسا از آن صیغه دو بچه پیدا می‌کردند.

*خانم مصطفوی: مادر شما مطمئن هستید که امام صیغه نکرده بودند؟

**ایشان اصلا زن ندیده بودند. بعدا خودشان به من گفتند: خود آسید‌ احمد به آقاجانم گفته بود که خانم‌ها درست می‌گویند گفته بود به من اطمینان داری یا نه؟ اگر به من اطمینان داری من ایرادهای این زنها را قبول دارم و خودم می‌روم خمین و تحقیق می‌کنم و می‌پرسم ببینم وضع زندگی اینها چگونه است؟آسیداحمد هم رفت خمین منزلشان دید. منزلشان مفصل و آبرومند است. دو تا حیاط تو در تو و خیلی خوب خوش برخورد و آقامنش بودند و قضیه را به آقای هندی برادر بزرگ آقا می‌گوید و می‌‌پرسد که حقوقش چقدر است و آیا ازدواج کرده یا نه؟ آنها می‌گویند که زن و بچه ندارد، حتی صیغه هم نکرده است و ما نشنیده‌ایم و بودجه او ماهی ۳۰ تومان است که از ارث پدر دارد. وقتی آسید‌احمد می‌آید و به اقا جانم می‌‌گوید خوب اگر پنج تومان کرایه بدهد مسئله‌ای نیست و رضایت ‌می‌دهد و بعد هم که من آن خواب را دیدم.

*خانم مصطفوی: مادرجان شنیدم عروسی شما در ماه مبارک رمضان بود، در حالی که رسم نیست در ماه رمضان ازدواج کنند. چرا؟

** چون درس‌ها تعطیل بود.

*خانم مصطفوی: یعنی حضرت امام تا این حد به درس مقید بودند که حتی برای ازدواجشان حاضر به تعطیل کردن درس نبودند؟

**بله مقید بودند. گفتند: چون درس‌ها تعطیل است. من نزدیک تولد حضرت صاحب‌ این خواب را دیدم و به آقاجانم رضایت من را گفتند. آنها هم اول ماه رمضان آمدند.

*خانم مصطفوی: عقد و عروسی‌تان چطور بود؟ مفصل بود؟ یا ساده برگزار شد؟

** عقد مفصل نبود. آقاجانم در اتاق بزرگ اندرون به نام تالار نشسته بود و گفت قدسی جان بیا. من تازه از مدرسه آمده بودم و چون بی‌چادر پیش ایشان نمی‌رفتیم چادر خواهر کوچکم را انداختم سرم و رفتم پیش آقاجانم. گفت آن طرف کرسی بنشین.
خانواده داماد روز اول ماه رمضان آمده بودند و حالا روز هشتم ماه است. این چند روز در منزل آقا جانم بودند و خانم جانم هم خوب و مفصل پذیرایی کرده بود.
در پی خانه می‌گشتند که خانه‌ای اجاره کنند و عروس را ببرند. بنا بود در تهران عروسی کنند و بعد به قم بروند و بعد از ۸ روز خانه پیدا شد که همان خانه‌ای بود که در خواب دیده بودم. آقا جانم گفت: «من را وکیل کن که من آسید‌احمد را وکیل کنم بروند حضرت عبدالعظیم صیغه عقد را بخوانند.» آقا هم برادرش، آقای پسندیده را وکیل می کند. من یک مکثی کردم و بعد گفتم: «قبول دارم» و رفتند عقد کردند. بعد از اینکه گفتند خانه مهیا شد، آقام گفت که به اینها اثاث بدهید که می‌خواهند بروند آن خانه، اثاث اولیه مثل فرش و لحاف کرسی و اسباب آشپزخانه و دیگر چیزها مثل چراغ نفتی را فرستادند و یک ننه خانم داشتیم که دایه خانمم بود. او را با عذراخانم دخترش فرستادند آنجا برای پذیرایی و آشپزی. شب ۱۶ یا ۱۵ ماه رمضان دوستان و فامیل را دعوت کردند و یک لباس سفید و شیکی که دخترعمه‌ام با سلیقه روی آن را با گل نقاشی کرده بود دوختند و من پوشیدم.

*خانم مصطفوی: مهر شما چقدر بود؟ و پیشنهاد از طرف شما بود یا آقا؟

** ۱۰۰۰ تومان بود. آنها گفتند اگر می‌خواهید خانه مهر کنید ولی آقام گفت من قیمت ملک و خانه‌هایشان را نمی‌دانستم چطور است؟ خمین چه قیمتی است. پول مهر کردم.

*خانم مصطفوی: آیا شما مهرتان را مطالبه کردید؟

**نه، مطالبه نکردم. اما در آخر وصیت کردند که یک دانگ از خانه قم به عنوان مهر من باشد.

*خانم مصطفوی: بله، نظر‌یه‌ای مطرح است. که اگر کسی در ۶۰ سال پیش مقدار پول معینی مثلا ۱۰۰۰ تومان مهریه کرد آیا امروز باید همان ۱۰۰۰ تومان را بدهد یا اینکه می‌بایست مطابق ارزش ۱۰۰۰تومان در آن زمان بپردازد؟

** بله ۱۰۰۰ تومان در آن زمان جهیزیه کامل می‌شد. شاید فکر کرده اند من از این خانه سهمی داشته باشم که اگر محتاج به خانه شدم بروم در آنجا بنشینم.

*خانم مصطفوی: به طور کلی رفتار ایشان با شما چگونه بود. یعنی در خانه ایشان هم از همان احترام قبل، برخوردار بودید یا نه؟ و آیا این احترام تا آخر زندگی ایشان برقرار بود؟

**بله، به من خیلی احترام می‌گذاشتند و خیلی اهمیت می‌دادند، یعنی یک حرف بد یا زشت به من نمی‌زدند، حتی یک روز به دخترانش، صدیقه و فریده_ شما آن وقع کوچک بودید_ که از پشت بام رفته بودند منزل همسایه اعتراض داشتند و می‌گفتند در آن خانه نوکر بوده است و از این بابت نگران بودند ولی من می‌گفتم که کسی آنجا نبوده است. ایشان حتی در اوج عصبانیت، هرگز بی احترامی و اسائه ادب نمی‌کردند، همیشه در اتاق، جای خوب را به من تعارف می‌کردند. همیشه تا من نمی‌آمدم سر سفره، خوردن غذا را شروع نمی‌کردند. همیشه در اتاق، جای خوب را به من تعارف می‌کردند. همیشه تا من نمی‌آمدم سر سفره، خوردن غذا را شروع نمی‌کردند، به بچه‌ها هم می‌گفتند صبر کنید تا خانم بیاید. اصلا حرف بد نمی‌زدند. ولی اینکه من بگویم زندگی مرا به رفاه اداره می‌کردند، نه طلبه بودند و نمی‌خواستند دست پیش این و آن دراز کنند _ همچنان که پدرم نمی‌خواست_ دلشان می خواست با همان بودجه کمی که داشتند زندگی کنند. ولی احترام مرا نگه می داشتند. حتی حاضر نبودند که من در خانه، کار بکنم. همیشه به من می گفتند جارو نکن . اگر می خواستم لب حوض روسری بچه را بشویم می آمدند و می گفتند:«بلند شو، تو نباید بشویی.» من پشت سر او اتاق را جارو می کردم، وقتی او نبود لباس بچه را می شستم. حتی یکسال که کسی که همیشه در منزلمان کار می کرد، نبود- آن موقع ما در امازاده قاسم بودیم، همین اواخر بود که بچه بزرگ شده و شوهر کرده بودند- وقتی ناهار تمام شد من نشستم لب حوض تا ظرف ها را بشویم، ایشان همین که دیدند من دارم ظرف ها را می شویم، از بین دخترها، فریده منزل ما بود گفتند: «فریده بدو، خانم دارد ظرف می شوید». فریده دوید و آمد ظرف را از من گرفت و شست و کنار گذاشت.

*خانم مصطفوی: مادر جان این مطالب صریح و روشن شما نشان دهنده این است که حضرت امام، جارو کردن و ظرف شستن و حتی شستن یک روسری بچه خودتان را هم وظیفه شما نمی دانستند و شما هم که به جهت نیاز، گاهی به این کارها دست می زدید ناراحت می شدندو آن را به حساب نوعی اجحاف نسبت به شما به حساب می آوردند. من هم به خوبی یادم هست شما که وارد می شدیدحتی به شما نمی‌گفتند در را پشت سرتان ببندید. شما که می‌نشستید خودشان بلند می‌شدند و در را می‌بستند. توجه و احترام امام به شما زبانزد بود و هست. شنیده‌ام شما سال‌ها نزد امام مشغول به تحصیل بوده‌اید، لطفا در این باره توضیح بدهید.

**بعد از اینکه تصدیق ششم را گرفتم و یکسالی گذشت، رفتم دبیرستان بدریه و کلاس هفتم را خواندم. کلاس را که شروع کردم دو ماه گذشته بود و برای فرانسه معلم گرفتم و دو ماه هم پیش یک خانم کلیمی درس خواندم. ماهی ۲ تومان می‌دادم. آقاجانم که از قم به تهران آمدند. جامع‌المقدمات را مدتی پیش ایشان خواندم و وقتی که ازدواج کردم، آقا به من تعلیم داد و چون با استعداد بودم به من گفتند که احتیاج به تعلیم ندارم و شروع کردند به تدریس جامع‌المقدمات، همه درس‌های جامع‌المقدمات را خواندم. البته سال اول، هیئت خواندم و بعد از آن، جامع‌المقدمات. دو بچه داشتم که سیوطی را شروع کردم وقتی سیوطی تمام شد چهار بچه داشتم. بچه چهارم که فریده خانم است وقتی به دنیا آمد من دیگر وقت مطالعه و درس خواندن نداشتم ولی «شرح لمعه» را شروع کردند، مقداری شرح لمعه خواندم که دیدم عاجزم و هیچ نمی‌توانم بخوانم. مجموعا هشت سال طول کشید.
بعدا که در انقلاب به عراق رفتیم شروع کردم به یادگیری زبان عربی و چون معاشر نداشتم زبان عربی را از روی کتب درسی آنها شروع کردم. کتاب سوم ابتدایی را گرفتم و خواندم و بعد کتاب ششم و بعد کتاب نهم را از «حسین» گرفتم. چون بعضی لغت‌ها را نمی‌دانستم وقتی احمدجان به تهران آمد کتاب لغت عربی به فارسی برایم تهیه کرد. سپس به کتاب رمان و رمان‌های شیرین و قشنگ و حکایت‌ها علاقمند شدم و چون از آنها خوشم می‌آمد، تشویق می‌شدم. دلیل آنکه تحصیل را در جوانی رها کردم این بود که مشوق‌ نداشم وگرنه در میان دوستانم خیلی به تحصیل علاقمند‌ بودم.

*خانم مصطفوی: همین که امام آمدند و به تدریس شما مشغول شدند و در طول ۸ سال اول زندگی برای این مسئله وقت گذاشتند به معنی تشویق است. گذشته از آن شما قبل از ازدواجتان به مدرسه رفتید در حالی که آن موقع همه به مکتب می‌رفتند و حتی ما هم به مکتب رفتیم، اینها همه، خود نوعی تشویق است.

** بله، اینکه خودشان قبول کردند و ۸ سال طول کشید تشویق بود. ولی اگر چهار نفر دیگر اهل درس بودند و با من مباحثه می‌کردند خیلی فرق داشت. آدم در کلاس می‌بیند که این دوستش درس می‌خواند و آن یکی هم درس می‌خواند و تشویق به تحصیل می‌شود. من در عراق رمان می‌خواندم و بعد شروع کردم به روزنامه و مجله خواندن و پیشرفت کردم به طوری که در سال آخر اقامتمان در عراق، کتاب تمدن اسلام را به زبان عربی خواندم.

*خانم مصطفوی: مادرجان، من که هم به سطح علمی شما و دانشجویان دانشگاه‌ها آشنا هستم شما را از نظر علمی هم سطح، سطوح بالای دانشگاهیان می‌بینم و این به جهت کوشش خود شما و تشویق و تلاش حضرت امام است. امام سعی داشتند که شما را از نظر علمی رشد دهند. آیا اصولا در زندگی خصوصی شما مثل لباس پوشیدن یا رفت و آمدتان دخالتی می‌کردند؟

** نه، اوایل زندگی‌مان هفته اول یا ماه اول، یادم نیست به من گفت من به کار تو کاری ندارم به هر صورت که میل داری لباس بخر و بپوش. اما آنچه از تو می‌خواهم این است که واجبات را انجام بدهی و محرمات را ترک بکنی، یعنی گناه نکنی.
به مستحبات خیلی کاری نداشتند، به کارهای من کاری نداشت هر طوری که دوست داشتم زندگی می‌کردم. به رفت و امد با دوستانم کاری نداشتند، چه وقت بروم چه وقت برگردم، ایشان به درس و تحصیل مشغول بودند و من هم سرم به کار خودم بود.

*خانم مصطفوی: مادر، شما شانس آوردید که شوهری واقعا اسلام‌شناس داشتید، و می‌دانست که اسلام چه مقدار به مرد، حق دخالت در زندگی همسر را داده است و لذا به زندگی خصوصی شما دخالتی نمی‌کردند و تنها از شما می‌خواستند که حرام خداوند را انجام ندهید و واجب خداوند را انجام دهید. معنی تسلیم در مقابل خداوند و احکام باری تعالی همین است. مادرجان حالا مقداری درباره مسایل سیاسی در طول انقلاب و قبل از آن بفرمایید، آیا آقا (امام) با آقای کاشانی ارتباط داشتند؟

** آقا به آقای کشانی ارادت داشت. ابتدا وقتی آقا برای ازدواج آمدند تهران و ۸ روزی منزل آقاجانم اقامت کردند. آقای کاشانی هم آمده بود و همدیگر را دیده بودند برای اینکه خانه آقای کاشانی و آقاجانم در یک کوچه بود و با هم رفیق بودند. در همانجا آقای کاشانی به آقاجانم گفته بود: «این اعجوبه را از کجا پیدا کردی؟»

*خانم مصطفوی: معلوم می‌شود که از همان دید اول هوش و ذکاوت امام برای آقای کاشانی مشخص شده بوده و آقای کاشانی متوجه شدند که حضرت امام (س) غیر از بقیه طلاب هستند. در مسئله نواب صفوی، امام چه کردند؟

**نواب صفوی و برادران واحدی را می‌خواستند بکشند، من با مادر آنها دوست بودم. آقا رفتند پیش آقای بروجردی، که آقای بروجردی در این کار دخالت کنند ولی آقای بروجردی گفتند که من در کار آنها دخالت نمی‌کنم و بعد آنها را کشتند.

*خانم مصطفوی: درباره شروع مبارزات در سال ۴۲ چه خاطراتی دارید؟

**چون زمین‌ها را به زور از مالک‌ها می‌گرفتند و می‌دادند به رعیت‌ها. همیشه این سوال مطرح بود که زراعتی که کشاورزان می‌کردند حلال است یا نه و نانی که نانواها می‌پختند حلال است یا خیر؟ بعد از مدتی من و آقامصطفی رفتیم نجف و کربلا و در آنجا شنیدیم که ایران شلوغ شده است. آقا مصطفی دلواپس شد و گفت برگردیم ایران. وقتی آمدیم خانه پر از جمعیت بود، ما رفتیم منزل برادرت. حیاط خانه آقامصطفی قهوه‌خانه شده بود تا بعد کم کم شلوغی زیاد شد و ‌آقا سخنرانی عصر عاشورا را کردند. داخل خانه و آن شب صدای همهمه و تنفسشان پیچیده بود. آنها لگد زدند به در خانه. ما همه در حیاط خوابیده بودیم. آقا رفتند و گفتند؛ لگد نزنید آمدم.
آقا، عبا و قبایشان را پوشیدند و آنها در را شکستند و ریختند داخل خانه و ایشان را بردند. دو سه روزی در یک منزل مسکونی بازداشت بودند و بعد ایشان را به زندان قصر منتقل کردند. ۱۰_ ۱۲ روزی در قصر بودند اما نمی‌گذاشتند برای ایشان غذا ببریم. ظاهرا می رفتند ایشان را نصیحت می کردند. آقا، کتاب دعا و لباس خواسته بودند، برایشان دادیم. بعد ایشان را بردند عشرت‌آباد و دو ماه آنجا بودند. نمی‌گذاشتند هیچ کس پیش ایشان برود و فقط اجازه غذا دادند.
ما هم آمدیم تهران منزل خانم جانم و ناهار به ناهار برایشان غذا می دادیم. بعد از دو ماه آزاد شدند، ایشان را بردند به داوودیه منزل حاج عباس آقا نجاتی. من روز اول با دخترانم آنجا رفتم. ما بیشتر ماندیم و اتاق یک دفعه خلوت شد و همه رفتند. به ایشان گفتم اینجا خیلی سخت است؟! انگشتش را مالید به پشت گردنش، پوست نازکی با انگشت لوله شد و آمد پایین، من هیچ نگفتم ولی خیلی ناراحت شدم.

*خانم مصطفوی: هنوز هم که به یاد آن می‌افتید ناراحت می‌شوید. مادر معذرت می‌خواهم. من در این گفتگو چندین بار شما را به گریه انداختم و خاطرات تلخ گذشته را زنده کردم واقعا مرا ببخشید.

** نه اشکالی ندارد، بعد آقای روغنی پیشنهاد کرده بود که آقا به خانه ایشان بروند. جمعیت زیادی از ساواکی‌ها در روبروی منزل آقای روغنی جا گرفتند و یک منزل هم نزدیک آنجا برای ما کرایه کردند.
تقریبا ۳۰ ساواکی انجا بودند که رفت و آمد را محدود می‌کردند و فقط مادرم یا خواهرم را اجازه می‌دادند داخل شوند. مدت ۷ ماه در قیطریه منزل اقای روغنی بودند که رئیس ساواک به نام انصاری گفته بود هر وقت بخواهید به قم بروید برای شما ماشین می‌آوریم. بعد رفتیم قم. همه خانه آقا را مردها گرفته بودند. یک خانه متصل به منزل آقا را مردها گرفته بودند. یک خانه متصل به منزل آقا را اجاره کردند و دری باز کردند به آنجا و ما رفتیم.
از عید تا ۱۳ آبان یعنی هشت ماه آنجا بودیم که آقا سخنرانی دیگری کردند که همان «کاپیتولاسیون» بود. یک شب دیدیم که ریختند پشت در خانه. من در ایوان بودم. با آنکه دیوار بلند بود یکی بالای دیوار بود. آقا طرف دیگر حیاط بودند من این طرف حیاط.
دوباره دیدم یکی دیگر پرید. صدا کردم: «آقا» و دیدم که درب بین خانه ما و بیرون را با لگد می‌زنند. آقا که درب بین خانه ما و بیرون را با لگد می‌زنند. آقا صدای مرا که شنید بلند صدا زد: «در را شکستید، من دارم می‌آیم.» یک وقت دیدم که یکی دیگر هم پرید بالا، من دیگر ترسیدم، نزدیک سحر بود. آقا آمد بیرون و داد زد به آنها: «در شکست! بروید بیرون من می‌آیم. همین که دیدند آقا از اتاق آمد بیرون به طرف من و من هم توی ایوان ایستاده‌ بودم از دیوار به طرف بیرون پایین پریدند. آقا آمد مهر و کلید در قفسه‌اش را به من داد و گفت:«این پیش تو باشد تا خبر دهم» و از آن در رفت بیرون. من آن را قایم کردم و به هیچ کس نگفتم. چون توقع می‌کردند که کلید یا مهر را بگیرند. احمد بیدار شده بود، ۱۷-۱۸ ساله بود. احمد پرسید: آقا کو؟ گفتم: از این در رفت، تو نرو ولی رفت،‌ بعد گفت: چند قدم که رفتم یکی از ساواکی ها هفت تیرش را رو به من کرد به صورت حمله. یعنی اگر بیایی جلو می‌زنمت و من نرفتم.

*خانم مصطفوی: مادر ناراحت نشوید اگر یادآوری آن دوران شما را تا این حد ناراحت کند من مجبور می‌شوم سوالی نکنم. خواهش می‌کنم شما همیشه صبور بودید. یادم هست که وقتی من رسیدم شما لرز کرده بودید و در جواب احوالپرسی من خیلی محکم جواب دادید که حالم خوب است اما نمی دانم چرا می لرزم و من در تمام این سالها هر وقت یاد آن لحظه می‌افتم از مظلومیت آن روز شما منقلب می شوم. خوب مادر جان نفرمودید مهر و کلید را چه کردید و چگونه آن رابه امام برگرداندید؟

** قایم کردم تا زمانی که آقا رفتند عراق از نجف نامه‌ای به من نوشتند که مهر مرا به یک آدم امینی بدهید برایم بیاورد و من با آقای اشراقی در میان گذاشتم و ایشان گفتند اقای آشیخ عبدالعلی قرهی گذرنامه دارد و مورد اطمینان است. من هم نامه‌ای نوشتم و مهر و کلید را به او دادم. او هم برد نجف و به آقا داد.

*خانم مصطفوی: این که حضرت امام مهر خود را فقط به دست شما داده بیانگر اطمینانی است که ایشان به شما داشته که تا چه اندازه استوار و رازدار هستید و اینکه شما در تمام این مدت باهیچ کس آن را در میان نگذاشته‌اید نشانه امانت‌داری شماست. والا حضرت امام می‌توانستند به شما بگویند که مهر را به کس دیگری تحویل دهید. لطفا بفرماید که آیا حضرت امام از اقامتشان در ترکیه برای شما تعریف کرده‌اند؟

**شهر «بورسا» محل اقامت آقا بوده، ظاهرا خوش آب و هوا هم بوده است. یک مأمور ایرانی به نام حسن آقا که ساواکی و اهل ساوه بود همراه آقا به ترکیه رفته بود و زن و بچه‌اش در ایران بودند خیلی ناراحت بود و در واقع او هم تبعیدی بود. او به اتفاق یک مأمور ترک که نامش «علی بیک» بود مراقب آقا بودند. بعد که داداش(آقا مصطفی- خانم به زبان دخترانشان به او، داداش هم می گفتند) را تبعید کردند، گاهی با هم بیرون می رفتند؛ ولی آقا بیشتر در منزل بوده‌اند و مشغول کار خود بودند و کتاب «تحریرالوسیله» را می‌نوشتند.

*خانم مصطفوی: رژیم شاه با داداش چه کرد؟

**داداش هم بعد از بازداشت آقا رفت منزل آیت الله مرعشی نجفی و مردم هم دورش جمع شدند. رژیم چون دید وجود مؤثری است او را هم بازداشت کرد. دو ماه در قزل قلعه او رازندانی کرند و بعد ایشان را بردند ترکیه.

*خانم مصطفوی: شما با رفتن داداش موافق بودید؟

**نه.

*خانم مصطفوی: من یادم هست که موقع رفتن آمده بودخدمت شما و من در پیچیدن عمامه‌اش به او کمک می‌کردم. شما با رفتن او مخالف بودید و می‌گفتید:«آقا که مبارزه می کند و با شاه مخالفت کرده سنی از او گذشته اما تو جوانی. زن و بچه داری. زن تو حامله است، من با زن تو چه کنم» و داداش چون مجبور به رفتن بود می‌خواست شما را ناراحت نکند. می گفت شما اینجا هم دور هم جمع هستید اما آقا، آنجا تنهای تنهاست. من باید پیش او بروم و بالاخره هم او را بردند و چه روز تلخی و سختی بود یادتان می آید؟ (همسر امام با گریه تأیید می‌کنند) معذرت می‌خواهم این یادآوری ها برای همه دردناک است. حالا بفرمایید آقا چگونه به عراق رفتند و چه اتفاقاتی در راه ترکیه به عراق افتاده است. کمتر کسی در این باره سخن گفته است شاید داداش یا آقا برای شما تعریف کرده باشند. چون اکثر آقایان بعد از رفتن آقا به عراق خدمت امام رسیده‌اند و خاطره چندانی ندارند.

**بعد از آزادی یعنی تمام شدن دوران تبعید آقا در ترکیه به او گفته اند به ایران می‌روی یا عراق؟ اما نگذاشتند خودش تصمیم بگیرد. گفته‌اند باید به عراق بروید. ایشان هم که وارد عراق می‌شوند می‌گویند اول به زیارت کربلا می‌روم بعد می روم نجف. در مدت این سه چهار روز که در کاظمین بوده اند سامره هم می روند. یک آقایی که در کربلا خانه داشته است و تابستان ها ییلاق به کربلا می رفته است آقا را به خانه خودش در کربلا دعوت می کند و آقا سه روز هم در منزل او می‌ماند تا حاج شیخ «نصرالله خلخالی» که از دوستان آقا بود و از صرافان عراق بلکه صراف نصف ممالک عربی دیگر هم بود برای آقا در نجف خانه‌ای تهیه می‌کند. در کربلا هم آقا به منزل آشیخ نصرالله وارد شدند و سه روز ماندند و او به طلبه‌ها و مردم گفته است که بروید برای امام خانه تهیه کنید و اثاث بخرید تا آقا منزل شخص دیگری وارد نشوند. اثاثی که خریده بودند فرش کهنه، گلیم کهنه، سه چار دست رختخواب، سماور بزرگ، یک گونی شکر، یک صندوق چای، چهل استکان و نعلبکی جور واجور برای پذیرایی از جمعیت با چای، چهار سینی و چهار دست ظرف غذاخوری. به آقایان هم اطلاع داد که بیایند در همان حیاط که ۵ متر در ۶ متر بود بنشینند و آقا از کربلا به منزل خودشان وارد شدند و در آنجا ۱۴ سال زندگی کردند. منزل خیلی کوچک بود آشپزخانه به اندازه یک تشک بود، دیگ غذا را می‌گذاشتیم در حیاط و غذا می کشیدیم، چون آشپزخانه جا نداشت. دو اتاق پایین داشت هرکدام سه در چهار و دو اتاق بالا داشت که یکی قابل استفاده نبود. یکی از اتاقها را فرش کردیم برای آقا و خانه پهلویی را هم اجاره کردند برای بیرونی آقا. اصولا خانه کوچک و کهنه‌ای بود.

*خانم مصطفوی: مادرجان اگر چه از صحبت‌های شما استنابط می شود که از نظر اقتصادی در زندگی با حضرت امام تحت فشار بوده‌اید ولی با کمال قناعت و بردباری آن را تحمل کرده اید. اما فکر نمی کنید خودتان و همین طور فرزندانتان از نظر اعتقادی و اخلاقی متأثر از امام هستید؟

**بله. روحیه آقا، حرکاتش و صحبت‌هایش همه اینها در بچه‌ها اثر گذاشته به خصوص دیانت آقا. بچه‌های من خیلی متدین هستند، واقعا متدین هستند و من از این بابت شاکر به درگاه خدایم اینها همه اثر وجود آقاست.

*خانم مصطفوی: این اثر را درخودتان هم احساس می‌کنید؟

** اثر داشته. برخورد و رفتار دیانت و تقوای ایشان در من نیز چون فرزندانم اثر داشته است. اما از نظر اخلاقی و خلقی در بچه‌هایم بیشتر اثر گذاشته. یعنی در بچه‌هایم هست ولی در خودم نه. در من از جهت اخلاق تأثیر نکرده من خودم همان هستم که بودم.

*خانم مصطفوی: آیا فکر می کنید اگر یک شوهر بی ایمان داشتید از نظر حسن اخلاق و ایمان همین طوری بودیدکه الان هستید؟

** در دیانت ضعیف می‌شدم همین طور که حالا قوی شده‌ام. من در واقع در دیانت تقویت شدم.

*خانم مصطفوی: از نظر اخلاقی، صرف نظر از دیانت مثلا نشنیدند که حضرت امام از شما یا بچه‌ها بخواهند که مواظب رفتار یا گفتارتان باشید؟

** تذکر می دادند که مواظب اخلاق و سیرت خود باشید. خودتان را نگیرید و تکبر نکنید. هیچ کدامشان حتی خود من که خانم امام هستم روی اعتبار احترام امام تکبر ندارم. اصلا یادمان نمی آید که این مسئله مطرح بوده باشد که خانواده امام هستیم یا دخترانم خودشان را بگیرند نه اصلا این طور نیست.

*خانم مصطفوی: در مورد تذکرات اخلاقی و نکات تربیتی چه به خاطر دارید؟

** نه یادم نیست. کم نصیحت می کردند. از هفت سالگی در تربیت دینی دقت داشت. یعنی می گفت از هفت سالگی نماز بخوان. می گفت اینها را وارد به نماز کن تا وقتی ۹ ساله شدند عادت کرده باشند. من به ایشان می گفتم تربیت‌های دیگرشان با من نمازشان با شما. شما بگو من که می‌گویم گوش نمی‌کنند. خودشان مقید بودند و می پرسید. اما همین که می گفتند خواندم قبول می کردند. کنجکاوی نمی کردند.

*خانم مصطفوی: شما معتقدید بیشترین نقشی که امام در تربیت بچه ها و خانواده داشتند تحکیم اعتقادات مذهبی و ایمان آنها بوده است؟

** بله اخلاق و ایمان را از ایشان دارید اما سلیم بودن و سازگار بودن در زندگی با شوهرانتان را از من دارید.

*خانم مصطفوی: مادر بعد از رحلت امام روال زندگی شما و رفتار بچه ها با شما و برخورد مسئولین با حضرت عالی چگونه است؟

**بعد از رحلت امام برخورد مسئولین خیلی خوب بود. آقای خامنه‌ای چندین بار تا به حال به منزل ما آمده‌اند، خیلی محبت کرده اند. از من احوالپرسی کردند. همین طور آقای هاشمی رفسنجانی هم چند بار تا به حال به منزل ما آمدند. در اعیاد و اوقات دیگر، آقای کروبی هم آمدند آقای موسوی خوئینی ها هم یک بار آمدند.

*خانم مصطفوی: آیا با خانواده های مسئولین هم رفت و آمد دارید؟

** بله همه خانواده‌های مسئولین به من محبت دارند. مردم هم به من محبت دارند. در اعیاد مذهبی، ایام عید، مناسبت‌های مختلف رفت و آمد داریم.

*خانم مصطفوی: رفتار بچه‌هایتان با شما چگونه است؟ سفارش امام چه بود؟

**بچه ها خیلی احترام من را دارند. آقا به احمدجان که خیلی سفارش کردند به او گفته اند خیلی مواظب باش من نتوانستم تلافی کنم و تو تلافی کن.

*خانم مصطفوی: آقا همیشه از شما و گذشت و صبر و بردباری شما در زندگی خودشان تعریف می‌کردند و همیشه سفارش شما را می‌کردند. حتی ما هم شاهد بودیم که شما تا چه حد در مبارزات امام سهیم بودید، ما هیچ وقت شکایتی از زندگی پرفراز و نشیب خودتان با امام از غربت نجف، دوری بچه‌ها و… نشنیدیم. هیچ وقت ندیدیم با امام مخالفت کنید یا به ایشان سخت بگیرید. خود امام هم همیشه این نکته را ابراز می داشتند. از بچه ها چه توقعی دارید؟

** توقع دارم تا زنده هستم احترام مرا داشته باشید. هیمن طور که تا به حال داشته اند من از همه راضی هستم. احمد جان، دخترانم و عروسم، همه خیلی خوب هستند.
منبع: فارس

درباره مرتضی سرمدیان

پیشنهاد میکنیم

اس ام اس تبریک ماه ربیع الاول

اس ام اس تبریک ماه ربیع الاولReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on Dec …

آغاز طرح پیامک های ارزشی

آغاز طرح پیامک های ارزشیReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on Mar 8Rating: هر …

دانلود مولودی آغاز امامت امام زمان – نهم ربیع الاول

دانلود مولودی آغاز امامت امام زمان – نهم ربیع الاولReviewed by مدیریت پرچم های سیاه …

اعمال و مناسبت‌های ماه ربیع‌الاول

اعمال و مناسبت‌های ماه ربیع‌الاولReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on Jan 2Rating: اعمال …

مهمترین اعمال ربیع‌الاول

مهمترین اعمال ربیع‌الاولReviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on Jan 13Rating: در ماه ربیع‌الاول، …

اس ام اس تبریک ماه ربیع الاول

پیراهن سیاه ز تن دور می کنیم
آن را ذخیره کفن و گور می کنیم
اجر دو ماه گریه ی بر غربت حسین
تقدیم مادرش زِ رَه دور می کنیم

شروع ماه ربیع الاول و تولد پیامبر مبارک

اعمال ماه ربیع الاول

حلول ماه ربیع الاول را به همه مسلمانان جهان تبریک میگویم .

این ماه همانگونه که از اسم آن پیداست بهار ماههاست ؛ به جهت این که آثار رحمت خداوند در آن هویداست. در این ماه ذخایر برکات خداوند و نورهای زیبایی او بر زمین فرود آمده است ؛ زیرا میلاد رسول خدا صل الله علیه و آله در این ماه است و می توان ادعا کرد که از اول آفرینش زمین ، رحمتی مانند آن بر زمین فرود نیامده است.
از آداب این ماه است :

قیمت انواع نان

قیمت انواع نان در تهران افزایش یافت + جدول

قیمت انواع نان در تهران افزایش یافت + جدولReviewed by newsiran on Nov 22Rating: ۵.۰قیمت …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

16 − چهار =

Watch Dragon ball super