دعا و نیایش سخن باطن است و موجب جلای دل، که به انگیزه ارتباط بنده با خدا، قطره با دریا، ظلمت با نور، نهایت ضعف بانهایت قوت، منتهای نقص با کمال نامتناهی انجام می گیرد.

مناجات شعبانیه و سند آن

مناجات شعبانیه و سند آنReviewed by مرتضی سرمدیان on Jul 20Rating:

مناجات شعبانیه

ادعیه ما آمیزه ای از لطایف و معارف و اسرار است که انوار معنویت و روحانیت از لابلای آن، روح خواننده مشتاق را نوازش می دهد و دل را از غل و غش صیقل می بخشد.

لطایف و اسراری که از ادعیه استفاده می شود در روایات نیست; زیرا در روایات حضرات معصومین (علیهم‌السلام) با مردم محاورت داشتند و به قدر عقولشان با آنها تکلم می کردند نه به کنه عقل خود; «ما کلم رسول الله (ص) العباد بکنه عقله قط » اما باخداوند متعال به کنه عقل خودشان مناجات و دعا داشتند.

هر یک از ادعیه ماثوره، مقاله علمیه پیغمبر یا امامی است.۱ از جمله ادعیه ای که مشحون از معارف بلند و حقایق و اسرار کشف نشده و حاوی ظرایف عرفانی است «مناجات شعبانیه » است.

امام العارفین و قدوه السالکین حضرت امام خمینی (سقی الله ثراه بوابل رحمته) در وصیتنامه سیاسی الهی خود، داشتن چنین مناجاتی را از افتخارات شیعه برشمرده است۲ و در مواردی از سخنرانی ها و پیام های خود از آن به عظمت یاد کرده است. ۳

در حالات این عارف دلسوخته نیز نقل می کنند که روح بلند وی با مناجات شعبانیه مانوس بوده است۴ و تاسی به سلف صالحش بر خواندن آن مداومت داشته، از زیارت ها به زیارت جامعه کبیره، از ادعیه به دعای عرفه امام حسین(ع) و از مناجات ها به مناجات شعبانیه بسیار علاقه مند بوده است.

این مناجات، که برحسب روایات، همه ائمه: آن را می خواندند، در بعضی از جوامع روایی ما و کتب ادعیه نقل شده است. مرحوم سید بن طاووس در اقبال، ۵ مولی محمدباقر مجلسی در بحار الانوار، ۶ سماهیجی در الصحیفه العلویه ۷ و شیخ عباس قمی ۵ در مفاتیح الجنان به طور ارسال این مناجات را از حضرت امیر (ع) نقل می کنند. البته کفعمی در البلدالامین و مصباح و شیخ بهایی در مفتاح الفلاح و سید بن طاووس در مهج الدعوات از آن اسمی نمی برند.

بزرگان رحمهم الله یا به خاطر داشتن شامه ای قوی نسبت به شناخت گفته های حضرات معصومین(ع) که فرموده اند:

«کلامنا نور» و یا بر اساس تسامح در ادله سنن به بررسی رجالی سلسله سند ادعیه و از جمله مناجات شعبانیه نپرداخته اند، اما اثبات علمی استناد این مضامین به خاندان وحی و دور ساختن آن از احتمال تحریف، چنان که در بعضی ادعیه اتفاق افتاده،۸ راه را برای استشهاد به بخش های مختلف آن هموارتر می سازد.

همانگونه که اشاره شد، راویان، این مناجات را به طور ارسال و با حذف سلسله سند آورده اند; راوی این مناجات شخصی به نام قاضی علی بن محمد بن یوسف بن مهجور فارسی و مکنی به «ابن خالویه» است.

گرچه غالبا شخصی را به نام «حسین بن خالویه» به عنوان راوی آن معرفی کرده اند ولی این گفته، به دلایلی که خواهد آمد، صحیح نیست. این اشتباه نخستین بار از ناحیه «ابن النجار» ۹ صورت گرفته و مرحوم سید بن طاووس (م ۶۶۴) درکتاب شریف اقبال از وی نقل کرده و سایرین نیز از ایشان نقل کرده اند.

درست روشن نیست که چرا سید بن طاووس، با این که هنگام نوشتن کتاب اقبال در سال ۶۵۰، بیش از شصت کتاب دعا در اختیارش بوده ۱۰ به این نکته توجه نداشته است.

شاید دلیل این اشتباه از ناحیه ابن النجار تشابه کنیه ای و معاصر بودن جناب حسین بن احمد بن خالویه با علی بن محمد بن خالویه باشد; زیرا حسین بن خالویه متوفای ۳۷۰ است۱۱ و علی بن محمد بن خالویه نیز در همان زمان می زیسته گرچه تاریخ وفات وی به خوبی روشن نیست. ۱۲

دعا و نیایش سخن باطن است و موجب جلای دل، که به انگیزه ارتباط بنده با خدا، قطره با دریا، ظلمت با نور، نهایت ضعف بانهایت قوت، منتهای نقص با کمال نامتناهی انجام می گیرد. ادعیه ما آمیزه ای از لطایف و معارف و اسرار است که انوار معنویت و روحانیت از لابلای آن، روح خواننده مشتاق را نوازش می دهد و دل را از غل و غش صیقل می بخشد

چرا راوی، حسین بن خالویه نیست؟

به دلایل یاد شده در زیر، راوی این مناجات، حسین بن خالویه نیست:

۱- گرچه ارباب تراجم و رجال، حسین بن خالویه را نیز توثیق کرده اند ۱۳ ولی وی پیش از این که در کتب رجالی به عنوان محدث شناخته شود، به عنوان ادیب مطرح بوده و در کتب تراجم شرح حال وی را همراه با مناظرات و تالیفات ادبی اوآورده اند.۱۴ اکثر راویان این مناجات، آن را از کتاب عمل شعبان اخذ کرده اند که این کتاب طبق نقل همه از علی بن محمد بن خالویه است نه حسین بن خالویه. به عنوان نمونه مرحوم تهرانی در الذریعه می نویسد:

عمل شعبان لابن خالویه ابن الحسن بن علی بن محمد الفارسی، شیخ مشایخ النجاشی صاحب عمل رجب ایضا.

۳- میرزا عبدالله افندی اصفهانی از اعلام قرن دوازدهم در کتاب ریاض العلماء ذیل ترجمه شیخ ابوالحسن علی بن محمد بن یوسف می نویسد:

این ابن خالویه غیر از شیخ ابوعبدالله حسین بن احمد بن خالویه نحوی امامی است که کتاب «لیس» و کتاب «آل» و غیره را نوشته است. ۱۵

۴- مرحوم آقابزرگ تهرانی ذیل ترجمه علی بن محمد بن یوسف می نویسد:

ظاهرا مناجات شعبان که در کتاب عمل رمضان ذکر شده از ایشان است نه از ابن خالویه نحوی مولف کتاب الال. نسبت این مناجات به حسین بن خالویه نخست از ناحیه ابن النجار صورت گرفته و به دنبال آن سید بن طاووس در اقبال مناجات را از حسین بن خالویه نقل می کند; من به این نکته در حاشیه نسخه اقبال خود اشاره کرده‌ام. ۱۶

هویت راوی

چنین برمی‌آید که علی بن مهجور فارسی، معروف به ابن خالویه، از مشایخ نجاشی و جزء «عده» وی بوده است و تردید بعضی که گفته اند: اگر از مشایخ نجاشی است چرا کتابهای او را با واسطه روایت می کند، روا نیست; زیرا منافات ندارد که از مشایخ نجاشی باشد ولی نجاشی کتاب هایش را با واسطه روایت کند. ۱۷

نجاشی در ترجمه علی بن خالویه می نویسد:

انه شیخ من اصحابنا ثقه سمع الحدیث فاکثر، ابتعت جمیع کتبه، له کتاب عمل رجب و کتاب عمل شعبان و کتاب عمل رمضان. ۱۸

علامه حلی (علی بن مطهر) (ره) درباره او می نویسد:

علی بن محمد بن یوسف بن مهجور ابوالحسن الفارسی المعروف بابن خالویه، بالخاءالمعجمه، من اصحابنا ثقه سمع الحدیث و اکثر. ۱۹

علامه سید محسن عاملی می نویسد:

القاضی ابوالحسن علی بن محمد بن یوسف ذکره بحرالعلوم فی رجاله من مشایخ النجاشی، صاحب الرجال. فقال: و منهم القاضی ابوالحسن علی بن محمد بن یوسف، روی عنه فی ترجمه محمد بن ابراهیم بن الامام و قال اخبرنا بسر من رای و حکی عن شیخه الحسین بن عبدالله عنه مدحا لمحمد بن مسعود العیاشی.۲۰ تا این جا روشن شد که علی بن محمد بن یوسف از راویان مورد وثوق بوده است.

طریق وی به امام جعفر صادق(ع)، که احتمالا طریق نجاشی، شاگرد او نیز هست، بدین شرح است:

۱- ابراهیم بن عبدالصمد بن موسی… ابواسحاق هاشمی.

خطیب بغدادی می نویسد:

وی، از چند نفر از جمله پدرش عبدالصمد بن موسی روایت نقل می کند، او ساکن سر من رای بوده و در آن جا و نیز در بغداد تدریس داشته است. ۲۱

۲- عبدالصمد بن موسی بن محمد هاشمی، پدر همان ابراهیم بوده و خلاصه ای از ترجمه اش در تاریخ بغداد آمده است.۲۲

۳- محمد بن ابراهیم بن الامام. نجاشی در باره وی می گوید: «له نسخه عن جعفر بن محمد کبیره» و او را از اصحاب امام جعفر صادق(ع) می شناسد.۲۳

خطیب بغدادی در باره اش می نویسد: «و قد روی العلم عن جعفر بن محمد بن علی و … .»۲۴ در باره این سه بزرگوار نیز نه تنها قدحی نرسیده، بلکه قراینی بر توثیق او وجود دارد.

ظاهرا جناب علی بن محمد بن یوسف، معروف به ابن خالویه، مناجات شعبانیه را با همین سند از حضرت امام جعفر صادق(ع) و او نیز از حضرت امیرالمؤمنین علی(ع) روایت می‌کند. گذشته از این که این مناجات به علت دارا بودن مضامین عارفانه، صدورش جز از ناحیه خاندان وحی و رسالت بسیار بعید است و به اصطلاح مرجح مضمونی آن، مانع از انتساب به غیر معصوم می شود.

امام العارفین و قدوه السالکین حضرت امام خمینی (سقی الله ثراه بوابل رحمته)در وصیتنامه سیاسی الهی خود، داشتن مناجات شعبانیه را از افتخارات شیعه برشمرده است و در مواردی از سخنرانی ها و پیام های خود از آن به عظمت یاد کرده است

شروح «مناجات شعبانیه»

مناجات شعبانیه

متاسفانه شرح جامع و کاملی که در خور شان این مناجات باشد و پرده از اسرار و حقایق نهفته آن بردارد و گره از فقرات معرفت آن بگشاید و تصویر زیبایی از این مناجات، که از غرر آیات قرآن صاعد است، ارائه دهد، شناخته نشد; ضرورت نگارش چنین شرحی را حضرت امام خمینی(ره) در یکی از سخنرانی های خود بیان فرموده است:

مفسرانی که اهل این معانی هستند ادعیه ائمه را تفسیر کنند…

مناجات شعبانیه از مناجات هایی است که کم نظیر است… از ائمه هدی ادعیه ای وارد شده که مضامین آنها را باید تامل کرد و آنهایی که اهل نظر هستند، اهل معرفت هستند آنها را شرح کنند و آنها را به مردم ارائه دهند; اگر چه هیچ کس نمی تواند آن چیزی که به حسب واقع هست شرح کند. ۲۵

عارف وارسته مرحوم میرزا جواد ملکی نیز ضمن معرفی کوتاهی از این مناجات، اشاره ای به شرح بعضی از فقرات آن به دست یکی از اهل معرفت دارند: و مناجاته الشعبانیه معروفه… و فیه علوم جمه فی کیفیه معامله العبید مع الله جل جلاله و بیان وجوه الادب فی طریق معرفه حق السؤال، الدعاء و الاستغفار من الله جل جلاله و… علی ما فسر بعض فقراته شخص جلیل من اهل المعرفه.۲۶

مناجات شعبانیه حاوی علوم فراوانی در چگونگی معامله بنده با خدای عزوجل، ادب دعا و استغفار است چنان که بعضی از فقرات آن را شخصی جلیل از اهل معرفت تفسیر کرده است.

روشن نیست مقصود ایشان از مفسر بعضی از فقرات مناجات کیست، جز این که مرحوم آقابزرگ تهرانی در ذریعه شرح کوتاهی را بر فقره «الهی هب لی کمال الانقطاع الیک » از محمد کاظم حسینی رشتی(۲۷) فهرست کرده که دو نسخه از نسخ خطی آن، شامل چهارده برگ، یکی در کتابخانه مرحوم آیه الله نجفی در مجموعه ۶۸۳۹ و یکی هم در کتابخانه آستانه مقدسه حضرت معصومه(س) در مجموعه شماره ۵۳۱ موجود است.

گفتنی است که اخیرا دو تن از شاگردان امام خمینی (ره) شروحی براین مناجات نوشته اند که در حد خود مفید است (شکرالله مساعیهما).

پدیدآورنده: حسین شفیعی

تنظیم: گروه دین و اندیشه تبیان


۱٫ هزار و یک نکته،نکته های ۹۱ و۳۳۳ .

۲٫ وصیتنامه سیاسی الهی امام خمینی، ص ۸ .

۳٫ ر ک: صحیفه نور، ج ۱۲ ، ص ۲۳۵ ; ج ۱۷ ، ص ۲۶۴ ; ج ۱۸ ، ص ۳۰ ; ج ۱۹ ، ص ۱۵۸ ; ج ۲۰ ، ص ۸۲ و۱۸۹

۴٫بنیان مرصوص امام خمینی (ره)، ص ۹۵٫

۵٫ اقبال، چاپ سنگی، باب نهم .

۶٫ بحار الانوار: ج ۹۱ ، ص ۹۶ .

۷٫ الصحیفه العلویه و التحفه المرتضویه، ص ۱۰۰ .

۸٫ مرحوم آقا بزرگ تهرانی در باره دعای عدیله می گوید: «هو من انشاء بعض العلماء»(ذریعه، ج ۸، ص ۱۹۲); و نیز ر ک: هزار و یک نکته، نکته ۱۳۴ .

۹٫ابوعبدالله محمد بن محمود بن الحسن بن النجار البغدادی الشافعی، صاحب کتاب الذیل یا تذییل تاریخ بغداد (متوفای ۶۴۳) از مشایخ سید بن طاووس بوده و ابن طاووس مکرر از او به عنوان «شیخ المحدثین ببغداد» یاد می کند از کتاب او که ادامه تاریخ بغداد خطیب است تنها قسمتی باقی مانده است.ازبعضی قراین می توان به دست آورد که این کتاب مشتمل بر سی جلد بوده است.ر. ک: کتابخانه ابن طاووس و احوال و آثار او، صص ۲۳۶۲۳۵; مقدمه ذیل تاریخ بغداد، ج ۱۶ .

۱۰٫ مقدمه کتاب کشف المحجه، به قلم مرحوم آقابزرگ تهرانی.

۱۱٫ روضات الجنات، ج ۳ ، ص ۱۵۰ ; نوابغ الرواه، ص ۱۰۵ .

۱۲٫ ریحانه الادب، ج ۷ ، ص ۴۹۳ .

۱۳٫ رجال نجاشی ، ج ۱ ، ص ۱۸۸ ; بغیه الوعاه ، ج ۱ ، ص ۵۲۹ ; اعلام زرکلی ، ج ۲ ، ص ۲۴۸ ; روضات الجنات ، ج ۳ ، ص ۱۵۴ .

۱۴٫ معجم الادباء، ج ۳ ، ص ۴ ; البدایه والنهایه، ج ۱۱، ص ۲۹۷ ; طبقات الشافعیه، ج ۳ ، ص ۲۶۹ .

۱۵٫ ریاض العلماء ، ج ۴ ، ص ۲۶۰ .

۱۶٫ نوابغ الرواه، ص ۲۰۸ .

۱۷٫ تهذیب المقال ، ج ۱ ، ص ۳۶ .

۱۸٫ رجال نجاشی ، ج ۲ ، ص ۱۰۰ .

۱۹٫ خلاصه الاقوال فی معرفه الرجال، ص ۱۰۱ .

۲۰٫ اعیان الشیعه ، ج ۸ ، ص ۳۲۸ .

۲۱٫ تاریخ بغداد ، ج ۶ ، صص ۱۳۷ ۱۳۸ .

۲۲٫ تاریخ بغداد ، ج ۱۱ ، ص ۴۱ .

۲۳٫ معجم رجال الحدیث ، ج ۱۴ ، ص ۲۱۸ .

۲۴٫ تاریخ بغداد ، ج ۱ ، ص ۳۸۴ .

۲۵٫ صحیفه نور ، ج ۲۰ ، ص ۸۳ .

۲۶٫ المراقبات ، ص ۱۳۰ .

۲۷٫ سید کاظم بن قاسم حسینی رشتی از علمای اواسط قرن سیزدهم و از اکابرتلامذه شیخ احمد احسایی است که پس از وی به جای او نشست و در تمامی امورات دینیه مرجع و پیشوای شیخیه گردید… ریحانه الادب، ج ۲ ، ص ۳۰۸

درباره مرتضی سرمدیان

پیشنهاد میکنیم

افشای سند محرمانه اعزام نیرو به سوریه

افشای سند محرمانه اعزام نیرو به سوریه Reviewed by مدیریت پرچم های سیاه شرق on …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

یازده − یک =

Watch Dragon ball super