-۱- نخست آنکهواقعه‌ی غدیرخم رویدادی تاریخی و غیر قابل انکار است.
-۲- أسناد واقعه‌ی غدیر خم مربوط به قرون اخیر و یا ساخته‌ی شیعه نیست بلکه حتی ریشه در قدیمیترین کتب اهل سنت داشته و اصالت آن جای انکار ندارد.
-۳- از سوی دیگر این نوشتار زمینه‌ای برای قضاوت در مورد این رویداد تاریخی را فراهم می سازد تا خواننده با دقت در جزئیات آن، به مقصد و مقصود پیامبر اکرم (ص) در معرفی علی بن ابیطاب (ع) به عنوان مولای مؤمنان، آگاه گردد.
-۴- علاوه بر آن بخشی از روایات ارائه شده، دلیلی آشکار و غیر قابل انکار است بر استدلال و حتی مناشده‌ی (سوگند دادن و به گواهی طلبیدن) أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام به واقعه‌ی غدیرخم برای اثبات امامت و ولایت خود.
در ابتدا با أحمد بن حنبل و کتاب مسند او آشنایی مختصری خواهیم داشت و سپس به ارائه‌ی احادیث و ترجمه‌ی آنها خواهیم پرداخت. در انتها نکات مطرح شده در احادیث مورد بازبینی قرار گرفته و از این طریق نتایج حاصل از بحث روشن می گردد. در ترجمه‌ی احادیث از کتاب رهبری امام علی در قرآن و سنت (صص ۳۲۴- ۳۳۵)، ترجمه‌ی کتاب ارزشمند و کم نظیر المراجعات تألیف عالم بزرگ شیعه مرحوم سید عبدالحسین شرف‌الدّین موسوی (۱۸۷۳ – ۱۹۵۸ م)، بهره‌ی فراوان برده شده است.
امید است که مطالب ارائه شده در عین اختصار، رهگشای رهپویان راه حقیقت گردد.
أحمد بن حنبل
أحمد بن حنبل (۱۶۴- ۲۴۱ ق) پیشوای حنبلیان – یکی از چهار مذهب فراگیر فقهی اهل سنت – و یکی از شاخص‌ترین افراد مکتب اصحاب حدیث است. پس از وی اصحاب حدیث بیش از هرکس به گفته‌ها و نوشته‌های وی در تأیید افکار خویش استناد جسته‌اند. از میان محدّثان اهل‌سنّت، محمد بن اسماعیل بخاری، مسلم بن حجاج نیشابوری، ابوداود سجستانی و بسیاری دیگر از او روایت کرده‌اند. وهّابیان نیز خود را پیرو أحمد بن حنبل می‌دانند. أحمد بن حنبل در ۷۷ سالگی در بغداد درگذشت.
مشهورترین کتاب أحمد بن حنبل همان مُسند اوست که از معتبرترین کتب در نزد اهل سنت بوده و از نظر زمان تألیف نیز مقدم بر بسیاری از کتب معتبر حدیثی اهل سنت – من‌جمله صحیح بخاری و صحیح مسلم – است. مطالب مقاله‌ی حاضر بر مبنای چاپ شش جلدی بیروت ارائه شده است. برای مطالعه‌ی بیشتر درباره‌ی زندگی و آثار أحمد بن حنبل میتوان به دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۶ ، ص ۷۱۸ الی ۷۳۰ مراجعه نمود که بحث مبسوطی در این زمینه، ارائه کرده است.
متن و ترجمه ۱۲ حدیث در مورد غدیر خم
حدیث اول: جلد ۱ ص ۸۴ شماره‌ی ۶۴۱
حدثنا عبدالله، حدثنی أبی، ثنا بن نمیر، ثنا عبدالملک، عن أبی عبدالرحیم الکندی، عن زاذان بن عمر قال: سمعت علیا فی الرحبه و هو ینشد الناس: من شهد رسول الله صلی الله علیه و سلم یوم غدیر خم و هو یقول ما قال؟ فقام ثلاثه عشر رجلا فشهدوا أنهم سمعوا رسول الله صلی الله علیه و سلم و هو یقول: من کنت مولاه فعلی مولاه.
… زاذان بن عمر گفت: شنیدم علی (ع) مردم را در رحبه ( محلی در کوفه ) قسم می داد به آنچه در زمان رسول خدا(ص) در غدیر خم شاهد بوده‌اند تا گفتار پیامبر را در غدیر بازگو کنند. پس سیزده نفر برخاستند و شهادت دادند که از رسول خدا (ص) شنیده‌اند که می‌فرمود: هرکس که من مولای او هستم پس علی هم مولای اوست.
حدیث دوم: جلد ۱ ص ۸۸ شماره‌ی ۶۷۰
حدثنا عبدالله، حدثنی أبی، ثنا محمد بن عبدالله، ثنا الربیع یعنی بن أبی صالح الأسلمی، حدثنی زیاد بن أبی زیاد، سمعت علی بن أبی‌طالب رضی الله عنه ینشد الناس، فقال أنشد الله رجلا مسلما سمع رسول الله صلی‌الله علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما قال. فقام اثنا عشر بدریا فشهدوا.
… زیاد بن أبی زیاد روایت کرد: شنیدم علی بن أبی‌طالب (ع) مردم را قسم میداد و فرمود: قسم می دهم مسلمانی را که در روز غدیرخم از پیامبر خدا (ص) آنچه را شنیده، بازگوید. پس دوازده نفر از کسانی که در بدر حاضر بودند، برخاستند و شهادت دادند.
حدیث سوم: جلد ۱ ص ۱۱۸ شماره‌ی ۹۵۰
حدثنا عبدالله، ثنا علی بن حکیم الأودی، أنبأنا شریک، عن أبی إسحاق، عن سعید بن وهب و عن زید بن یثیع، قالا: نشد علی الناس فی الرحبه من سمع رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول یوم غدیر خم الا قام قال فقام من قبل سعید سته و من قبل زید سته فشهدوا أنهم سمعوا رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول لعلی رضی الله عنه یوم غدیر خم ألیس الله أولی بالمؤمنین قالوا بلی قال اللهم من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه.
… سعید بن وهب و زید بن یثبع روایت می کنند که حضرت علی (ع) در رحبه مردم را قسم داد به اینکه هرکس فرمایش رسول خدا (ص) را در غدیر خم شنیده است، بپاخیزد. پس از جانب سعید بن وهب شش نفر و از جانب زید بن یثبع نیز شش نفر برخاستند و شهادت دادند که از رسول خدا (ص) شنیده‌اند که در مورد علی (ع) در روز غدیر خم فرمود: آیا خداوند بر مؤمنین اولی نیست؟ گفتند: بلی. فرمود: خدایا، هرکس که من مولای او هستم علی نیز مولای اوست. خداوندا دوست بدار کسی که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی کند.
حدیث چهارم: جلد ۱ ص ۱۱۹ شماره‌ی ۹۶۱
حدثنا عبدالله حدثنی عبیدالله بن عمر القواریری ثنا یونس بن أرقم ثنا یزید بن أبی زیاد عن عبدالرحمن بن أبی لیلی قال شهدت علیا رضی الله عنه فی الرحبه ینشد الناس أنشد الله من سمع رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول یوم غدیر خم من کنت مولاه فعلی مولاه لما قام فشهد قال عبدالرحمن فقام اثنا عشر بدریا کأنی أنظر إلی أحدهم فقالوا نشهد أنا سمعنا رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ألست أولی بالمؤمنین من أنفسهم و أزواجی أمهاتهم فقلنا بلی یا رسول الله قال فمن کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه
… عبدالرحمن بن ابی لیلی روایت می کند: علی را در روز رحبه دیدم که مردم را سوگند داد و به گواهی طلبید و می گفت: تنها کسی بپاخیزد و شهادت دهد که خود پیامبر (ص) را در آن حال دیده باشد. عبدالرحمن می گوید: دوازده نفر از کسانی که در بدر شرکت داشتند برخاستند. گویا من هم‌اکنون به آنها می‌نگرم. گفتند: ما گواهی می‌دهیم روز غدیر خم از پیامبر (ص) شنیدیم که می‌گفت: آیا من نسبت به مؤمنان از خودشان اولی نیستم؟ و همسرانم مادرانشان نیستند؟ (سوره‌ی احزاب، آیه‌ی ۷)   گفتیم : بلی. فرمود: هرکس که من مولای اویم پس علی هم مولای اوست.
حدیث پنجم: جلد ۱ ص ۱۱۹ شماره‌ی ۹۶۴
حدثنا عبدالله ثنا أحمد بن عمر الرکیعی ثنا زید بن الحباب ثنا الولید بن عقبه بن نزار العنسی حدثنی سماک بن عبید بن الولید العبسی قال دخلت علی عبدالرحمن بن أبی لیلی فحدثنی أنه شهد علیا رضی الله عنه فی الرحبه قال أنشد الله رجلا سمع رسول الله صلی الله علیه و سلم و شهده یوم غدیر خم الا قام و لا یقوم إلا من قد رآه فقام اثنا عشر رجلا فقالوا قد رأیناه و سمعناه حیث أخذ بیده یقول اللهم وال من والاه و عاد من عاداه و انصر من نصره و اخذل من خذله فقام ألا ثلاثه لم یقوموا فدعا علیهم فأصابتهم دعوته
… علی (ع) در روز رحبه قسم داد کسانی را که در روز غدیر خم حضور داشته و سخن پیامبر (ص) را شنیده‌اند، بپاخیزند و برنخیزد جز آنکس که پیامبر (ص) را دیده است. پس دوازده نفر برخاستند و گفتند ما او را دیدیم و شنیدیم هنگامی که دست علی (ع) را گرفته و فرمود؛ خداوندا دوست بدار دوست دار او را و دشمن بدار دشمن او را و یاری کننده او را یاری کن و آنکس را که او را یاری نکند، رها کن. پس همه جز سه نفر برخاستند که علی (ع) آنها را نفرین نمود و به نفرین او گرفتار شدند.
حدیث ششم: جلد ۱ ص ۱۵۲ شماره‌ی ۱۳۱۰
حدثنا عبدالله حدثنی حجاج بن الشاعر ثنا شبابه حدثنی نعیم بن حکیم حدثنی أبومریم و رجل من جلساء علی عن علی رضی الله عنه إن النبی صلی الله علیه و سلم قال یوم غدیر خم من کنت مولاه فعلی مولاه قال فزاد الناس بعد وال من والاه و عاد من عاداه
… امام علی (ع) روایت میکند که پیامبر اکرم (ص) در روز غدیر خم فرمود: هرکس که من مولای اویم علی هم مولای اوست پس بعد از آن برای مردم فرمود: (خدایا) دوست بدار آنکس که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی کند.
حدیث هفتم: جلد ۴ ص ۲۸۱ شماره‌ی ۱۸۵۰۲
حدثنا عبدالله حدثنی أبی ثنا عفان ثنا حماد بن سلمه أنا علی بن زید عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب قال کنا مع رسول الله صلی الله علیه و سلم فی سفر فنزلنا بغدیر خم فنودی فینا الصلاه جامعه و کسح لرسول الله صلی الله علیه و سلم تحت شجرتین فصلی الظهر و أخذ بیدعلی رضی الله تعالی عنه فقال ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم قالوا بلی قال ألستم تعلمون انی أولی بکل مؤمن من نفسه قالوا بلی قال فأخذ بید علی فقال من کنت مولاه فعلی مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه قال فلقیه عمر بعد ذلک فقال له هنیاء یا بن أبی‌طالب أصبحت و أمسیت مولی کل مؤمن و مؤمنه
… از براء بن عازب نقل شده است که: ما با پیامبر (ص) بودیم. در غدیر خم فرود آمدیم. ندای نماز جماعت داده شد. برای پیامبر (ص) جائی در زیر دو درخت تهیه شد، آن حضرت نماز ظهر گزارد و پس از آن دست علی (ع) را گرفت و فرمود: آیا نمی دانید که من به مؤمنان از خودشان اولی هستم؟ گفتند: بلی، آنگاه دست علی (ع) را گرفت و فرمود: هرکس من مولای او هستم علی مولای او است. خداوندا دوست بدار کسی که او را دوست می دارد و دشمن بدار آن کس که او را دشمن می دارد. پس از آن عمر بن خطاب، علی (ع) را ملاقات کرد و به او گفت: گوارا باد بر تو ای فرزند ابوطالب که مولای هر مرد مؤمن و زن مؤمنه‌ای شدی.
حدیث هشتم: جلد ۴ ص ۲۸۱ شماره‌ی ۱۸۵۰۳
قال أبوعبدالرحمن ثنا هدبه بن خالد ثنا حماد بن سلمه عن علی بن زید عن عدی بن ثابت عن البراء بن عازب عن النبی صلی الله علیه و سلم نحوه.
از براء بن عازب از طریق دیگری نیز حدیث فوق نقل شده است.
حدیث نهم: جلد ۴ ص ۳۶۸ شماره‌ی ۱۹۲۹۸
حدثنی عبدالله حدثنی أبی ثنا بن نمیر ثنا عبدالملک یعنی بن أبی سلیمان عن عطیه العوفی قال سألت زید بن أرقم فقلت له إن ختنا لی حدثنی عنک بحدیث فی شأن علی رضی الله عنه یوم غدیر خم فأنا أحب أن اسمعه منک فقال أنکم معشر أهل العراق فیکم ما فیکم فقلت له لیس علیک منی بأس فقال نعم کنا بالجحفه فخرج رسول الله صلی الله علیه و سلم ألینا ظهرا و هو آخذ بعضد علی رضی الله تعالی عنه فقال یا ایهاالناس ألستم تعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم قالوا بلی قال فمن کنت مولاه فعلی مولاه قال فقلت له هل قال اللهم وال من والاه و عاد من عاداه قال إنما أخبرک کما سمعت.
عطیه‌ی کوفی می گوید از زید بن أرقم پرسیدم که حدیثی در شأن علی‌(ع) در غدیر خم از تو روایت شده است و من دوست می دارم آن را از تو بشنوم. پس گفت ای مردم عراق فیکم ما فیکم. (شاید این جمله کنایه از این بوده است که اگر من سخنی بگویم، در امان نیستم.) پس به او گفتم از جانب من آسیبی به تو نمی رسد. (در امان هستی.) زید گفت: بله ما در جحفه (غدیر خم در نزدیکی جحفه واقع شده است.) بودیم پس در هنگام ظهر رسول خدا (ص) به سوی ما آمد در حالی که بازوی علی (ع) را گرفته بود. سپس فرمود: ای مردم آیا می دانید من نسبت به مؤمنان از آنها اولی هستم؟ گفتند: آری. فرمود: پس هرکس که من مولای اویم علی هم مولای اوست. پس به او گفتم؛ آیا پیامبر (ص) فرمود: خدایا دوست بدار آنکس را که او دوست می‌دارد و دشمن بدار کسی را که با او دشمنی کند. (زید) گفت: به راستی که من همانگونه که شنیده بودم برای تو بازگو نمودم.
حدیث دهم: جلد ۴ ص ۳۷۰ شماره‌ی ۱۹۳۲۱
حدثنا عبدالله حدثنی أبی ثنا حسین بن محمد و أبونعیم المعنی قالا ثنا فطرعن أبی‌الطفیل قال جمع علی رضی الله تعالی عنه الناس فی الرحبه ثم قال لهم أنشد الله کل امری مسلم سمع رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول یوم غدیر خم ما سمع لما قام فقام ثلاثون من الناس و قال أبونعیم فقام ناس کثیر فشهدوا حین أخذه بیده فقال للناس أتعلمون أنی أولی بالمؤمنین من أنفسهم قالوا نعم یا رسول الله قال من کنت مولاه فهذا مولاه اللهم وال من والاه و عاد من عاداه قال فخرجت و کأن فی نفسی شیئا فلقیت زید بن أرقم فقلت له أنی سمعت علیا رضی الله عنه یقول کذا و کذا قال فما تنکر قد سمعت رسول الله صلی الله علیه و سلم یقول ذلک له.
… علی (ع) مردم را در رحبه جمع نمود سپس فرمود: خدا را به گواهی می‌طلبم و از هر مسلمانی که در روز غدیر خم بوده می‌خواهم که برخیزد و آنچه را از پیامبر (ص) شنیده، بازگوید. سی نفر برخاستند و ابونعیم نوشته؛ مردم زیادی برخاستند وشهادت دادند که پیامبر (ص) در آن روز دست علی را گرفت و به مردم گفت: آیا می‌دانید که من نسبت به مؤمنان از خودشان اولی هستم؟ گفتند بلی ای رسول خدا. آن حضرت فرمود: هرکس که من مولای اویم پس علی نیز مولای اوست.
ابوطفیل می‌گوید من از رحبه خارج شدم در حالی که در قلبم چیزی بود (برای من سؤالی مطرح بود) لذا زید بن أرقم را ملاقات کردم و به او گفتم من از علی‌(ع) شنیدم که چنین و چنان می‌گفت. زید گفت: انکار نکن. من هم از پیامبر (ص) این مطلب را شنیدم.
حدیث یازدهم: جلد ۴ ص ۲۷۲ شماره‌ی ۱۹۳۴۴
حدثنا عبدلله حدثنی أبی ثنا سفیان ثنا أبوعوانه عن المغیره عن أبی‌عبید عن میمون أبی عبدالله قال قال زید بن أرقم و أنا أسمع نزلنا مع رسول‌الله صلی الله علیه و سلم بوادی یقال له وادی خم فأمر بالصلاه فصلاها بهجیر قال فخطبنا و ظلل لرسول الله صلی الله علیه وسلم بثوب علی شجره سمره من الشمس فقال ألستم تعلمون أو لستم تشهدون أنی أولی بکل مؤمن من نفسه قالوا بلی قال فمن کنت مولاه فإن علیا مولاه اللهم عاد من عاداه و وال من والاه
… با رسول خدا (ص) در وادیی فرود آمدیم که به آن وادی خم می گفتند. پس به نماز امر نمود و در آن گرمای سخت نماز گزارد. برای پیامبر‌(ص) پارچه ای را بر درختی افکندند تا سایه شود، آن حضرت برای ما خطبه خواند. فرمود: آیا نمی‌دانید و آیا شهادت نمی‌دهید که من نسبت به هر مؤمنی از خودش اولی هستم؟ گفتند: بلی. فرمود: پس هرکس من مولای او هستم علی مولای او است. خداوندا دوست بدار آن کس که او را دوست می‌دارد و دشمن بدار آن کس که او را دشمن می‌دارد.
حدیث دوازدهم: جلد ۵ ص ۴۱۹ شماره‌ی ۲۳۶۰۹
حدثنا عبدالله حدثنی أبی ثنا یحیی بن آدم ثنا حنش بن الحرث بن لقیط النخعی الأشجعی عن ریاح بن الحرث قال جاء رهط إلی علی بالرحبه فقالوا السلام علیک یا مولانا قال کیف أکون مولاکم و أنتم قوم عرب قالوا سمعنا رسول الله صلی الله علیه وسلم یوم غدیر خمیقول من کنت مولاه فإن هذا مولاه قال ریاح فلما مضو تبعتهم فسألت من هولاء قالوا نفر من الانصار فیهم أبوأیوب الأنصاری.
… گروهی نزد علی (ع) آمدند و عرض کردند: السلام علیک یا مولانا. حضرت پرسیدند شما کیستید؟ گفتند از موالیان توئیم ای مولای ما. حضرت فرمود: من چگونه مولای شمایم در حالی که شما گروهی از عرب هستید؟ پاسخ دادند ما روز غدیر خم از رسول خدا (ص) شنیدیم که می فرمود: هرکس که من مولای اویم ، به راستی که این شخص (امام علی علیه‌السلام) مولای اوست.
ریاح می گوید: وقتی آنها رفتند من آنها را تعقیب کردم، پرسیدم اینها کیانند؟ گفتند عده ای از انصارند که ابوایوب انصاری در بین آنها است.
]ابوایوب انصاری: خالد بن زید بن کلیب بن نجار (د ۵۲ ق) از صحابه پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌ و‌آله ‌وسلم و از اصحاب امام علی علیه‌السلام. آنچه ابوایّوب را در چشم مسلمانان بزرگ ساخته، فرود آمدن پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌ و‌آله ‌وسلم به منزل او – به رغم اصرار بسیار دیگران – پس از هجرت به مدینه بوده است. ابوایّوب در همه‌ی غزوات پیامبر صلی‌الله‌علیه‌ و‌آله ‌وسلم شرکت داشته است و مورخان او را از حاضران در بدر و أحد و خندق دانسته اند. رشادتهای اعجاب‌انگیز ابوایّوب را همه یاد کرده‌اند.
(برگرفته از؛ دائرهالمعارف بزرگ اسلامی، ج ۵، ص ۱۹۴- ۱۹۶ )[
سخن آخر
اکنون پس از قرنها، واقعه‌ی غدیر خم به عنوان حقیقتی انکارناپذیر جلوه‌گر می‌شود. در جای جای مسند أحمد بن حنبل، یکی از شاخصترین کتب اهل‌سنت و مهمترین اثر پیشوای حنابله و اهل حدیث، نام و یاد غدیر به چشم می خورد و این تنها یکی از منابع واقعه‌ی غدیر است.
از دوازده روایت ارائه شده، پنج حدیث بیانگر رویداد غدیر خم در زمان پیامبر اکرم (ص)، شش روایت مربوط به مناشده‌ی أمیرالمؤمنین علی بن أبی‌طالب (ع) در مورد واقعه‌ی غدیر و یک حدیث نیز مربوط به گروهی از انصار است که به همراه ابوایّوب انصاری در رحبه به خدمت آن حضرت رسیده‌اند.
اما آیا چه اهمیتی در این واقعه بوده که حضرت علی (ع) با مسلمین در مورد آن مناشده نموده و آنان را به خدا قسم داده که آنچه از آن روز تاریخی به یاد دارند، بازگو نمایند.
و آیا بهتر از مناشده‌ی رحبه، دلیلی بر استدلال به واقعه‌ی غدیر از سوی آن حضرت، وجود دارد؟ پس در اینکه آن حضرت به این واقعه استدلال نموده اند، هیچگونه شک و شبهه ای باقی نمی ماند.
از سوی دیگر نحوه‌ی عملکرد پیامبر اکرم (ص) در مورد واقعه‌ی غدیرخم نیز نشان از اهمیت و برجستگی این واقعه دارد.
تبریک عمر بن خطاب به علی (ع) نیز خود نشانه‌ی دیگری از اهمیت این واقعه است و تأییدی بر این واقعیت که غدیر خم، محلی برای اعلان عمومی ولایت و امامت أمیرالمؤمنین علی علیه‌السلام بوده است.
و سلام به آن حضرت – سالها بعد از واقعه‌ی غدیر – در رحبه با عنوان “مولانا” از سوی جمعی از مؤمنان که ابوایّوب انصاری نیز جزو آنان است، مهر تأییدی است بر همه‌ی آنچه گفته شد.
و اینک ما هستیم و مسئولیتی خطیر در قبال واقعه‌ی غدیر
منبع: اسلام تکس

این خبر را به اشتراک بگذارید :